په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

٨\٣\٢٠١٢

ب نڤیسکار سەرکان برووسک رە:
''د وەرگەرێ دە پرسگرێکێن کوردی''.

 

ھەڤپەیڤین: ب. وەلاتەڤین


ستۆکھۆلم - ئەم وەرگەر و نڤیسکارێ کورد سەرکان برووسک ژ دەنگێ وییێ د گەلەک بەلگەواریێن کو د کانالێن کوردییێن وەکە مەدیا تڤ، رۆژ تڤ و ھەری داوی ژ ئەکرانێن نەورۆز تڤیێ ناس دکن. نڤیسکار سەرکار برووسک کو ل سوێدێ دژی، ژ سالێن ٩٠ان ڤە گەلەک پرتووک ژ زمانێن بیانی وەرگەراندیە کورد. برووسک پرسگرێکێن وەرگەرا کوردان وھا دنرخینە؛ نەبوونا پەروەردەیەکە زمانی، فەرھەنگێن زاراڤایان، فەرھەنگێن بوێژانیێن زاراڤایێن جودا، بێپاربوون و سوودوەرنەگرتنا ژ وێژەیا زاراڤایان، نەبوونا ژیانەکە وێژەیی و ھونەرییا د ئاستا سەردەمێ دە، بازارەکە ھەڤبەشا پرتووکێن کوردی و ھوک. دکن کو وەرگەرا کوردی قەلس بە و د ئاستا زاراڤایەکی دە ب سینۆر بمینە..
نڤیسکار سەرکان برووسک کو ب سالانە ب وەرگەرێ ڤە مژوول دبە، د ھەمان دەمێ دە ژی بەرھەمێن ب خوە ژی ھەنە. برووسک بال دکشینە سەر دەولەمەندیا زارگۆرتنا کوردی و دبێژە؛ میناکا یاشار کەمال بالکێشە. کەمال ژ زارگۆتنا کوردی گەلەک سوودوەرگرت و پێ وێژەیەکە نووژەن ژ ترکی رە ئاڤا کر. چیرۆک و سەرپێھاتیێن کوردان د وارێ فۆرم و ڤەبێژیا زمانی دە دەرفەتێن جودایێن ب ھێز دان کەمال. دیسا یلماز گونەی ئەو دیمەنێن خورتێن د زارگۆتن و بوێژێن کوردی دە ھەنە، ل سەر پەردەیا سینەمێ وەک کارەکتەر ب رووھ کرن...


* ب راستی مەراق دکم، د ناڤا دەریایا پرتووکێن ھەلبەتسڤانێن سوێد دە، چما تە ژ بۆ وەرگەرێ ب تایبەتی پەر لاگەرکڤیست و بەرھەما وییا ئافتۆنلاندەت ھلبژارت؟

* وەک ھەلبەستڤان و نڤیسکار، دەما من بەرھەمێن پەر خوەندن، کێفا من ژ وان رە ھات. من بەری ڤێ پرتووکێ گەلەک پرتووکێن وێژەیییێن پەخشانییێن زارۆک، جوان و مەزنان ژ سوێدی وەرگەراندبوون زمانێ کوردی، پرانیا وان بەرھەمان وەک پرتووک ژی چاپ بوونە، ژ بلی رۆمانا قاد کو دڤیابوو وەشانخانەیا لیسێ، ژ زوو دە ئەو چاپ کربوویا. ئیجا، ھەما بێژە ھەموو پرتووکێن کو من وەرگەراندنە، ل سەر داخوازا وەشانخانەیان پێک ھاتنە و لۆما ژی، ت پرسگرێکێن وانێن چاپکرنێ دەرنەکەتن و چاپ بوون.

من بەری نھا گەلەک ھەلبەست ژ زمانێ تورکی و سوێدی ژ بۆ خوە وەرگەراندبوون. لێ ئەڤ جارا پێشی بوو کو من پتووکەک ھەلبەستان، ھلبژارتبوو و بێ کو ئەز ل سەر چاپا وێ بفکریبووم، من ئەو ژ بۆ خوە وەرگەراندبوو. لۆما ژی، من وارێ ئێڤارێ ب بێھنفرەھی و ھەزمکری وەرگەراند.

چما نە پەر! د وارێ بکارانینا زمانێ وێژەیی دە پەر خوەدی دەولەمەندیەکە ھێژایە. د وارێ ئافراندنا ھونەرا ھەلبەستێ دە من دەولەمەندیەک مەزن د بەرھەمێن پەر دا دیت. ھەلبەستێن وی د وارێ بکارانینا زمان، ریتیم، ھووناندن و ئافراندنا وێژەیی دە تێر و تژە نە. خوەسەریا وییا پەخشانی و ھەلوەستی پر زەلالە.

پەر ژ وی گوندکێ خوە، ب گاڤێن خوەیێن بچووک ددە پەی شڤا ترێنێ و د ناڤا دوومانا وێ دە وندا دبە، لێ ھەر جارێ ژی، ئەو روویێ وییێ ژ نەدیاریان زەوری د ناڤا دوومانا زەلالا خەون و خەیالێن سرمەند دە خویا دکە. ل سەر شۆپا نەپەندیان، نە خوە و نە ژی، پێنووسا خوە وندا دکە. ئەو دیمەنان پێشکەش دکە، پەند و شیرەتان ناکە. بپرسان دکۆلە، پێشی ل پرسان ڤەدکە و ل بەر دەرییێ واتەیان پشتا خوە ددە مە.

مالخوری و میراسا وی، ترس و گومانن

ھەبوون و نەبوون، خوەدا و ژیانا د مرنێ دە ڤەشارتی. ئێڤار د ناڤبەرا شەڤ و رۆژێ دە، وەرەکی نەدیارە. گەرا ل سەر سینۆرێ ژییان و مرنێیە، وارێ ئێڤارێ.

* چما ئەڤ بەرھەم، گەلەک بەرھەمێن پەرێن دن ژی ھەنە. تایبەتیا وێ چیە؟

* کا ئەم بالا خوە بدن ڤێ ھەلبەستێ. و ھەول بدن ھنەک بازن و خەلەکێن ھوونەرییێن پەر و وارێ ئێڤارێ زەفت بکن..

..

ھەموویان کۆچ کرن، ھەموو ھەڤالێن من.
بایێ ھاڤینێ، گەیایێ ب خوناڤێ سبەھێ،
بێھنا دارستانێیا پشتی بارانێ،
ئەز ب تەنا سەرێ خوە مە.
ھەموو ئەڤ چاڤکانییێن ژیانی
بێدەنگ بوون.
بشووندەھشتن، بشووندەھشتن..

مرن و ژیان (کۆچ و بێھنا پشتی بارانێ)، بشووندەماینا ژیێن کۆچکری... بێندەگیا چاڤکانیێن ژیانێ.

ئەڤ بەرھەم د وارێ ھونەرا ھەلبەستێ دە گھایییە. ھوونەرا ھلبژارتنا پەیڤان، ب جیھکرنا وان، ل ھەڤدووانینا وان، و داینا دەنگ، رەنگ و واتەیێن نوویا پەیڤان گەلەک سەرکەتیە..

ھەرچەندی پرتووک ژ گەلەک ھەلبەستێن ب ناڤێن جودا پێکتێ ژی، یەکمژاری لێ پربەرییە. لۆما ژی، خوەندنەکە پر ئالی و فکرلێکری دخوازە

د وارێ ناسکرنا ئاڤاھیا ھەلبەستا نووژەن دە میناکەکە سەرکەفتییە. لەوما من خوەست بزانبم کا زمانێ منێ وێژەیی و ھەلبەستی چقاس دکارە ڤێ پرتووکێ ب کوردی ژ نوو ڤە بنڤیسە..

خوەدێناسەکە ئاتایست!

* تایبەتییێن کو پەر د وێژە و ھەلبەستا سوێد دە ئافراندیە چ نن؟

* پەر وەک نڤیسکار و بەردەڤکێ ستیلا ھونەرا پەیڤ و رسمێ تێ ناسکرن، ب پەیڤێن ناسکری و سادە دیمەنێن ھەلبەستی ئافراندیە. د ڤێ ھونەرێ دە تەسیرەکە مەزن ژ ھونەرا کوبیزما فرانسزان وەرگەرتیە. ژخوە ل فرانسایێ گەلەک مایە.

نڤیسکارەکی پر ئالییە، پەر. خوەدێناسەکی ئاتایست، ئانتیفاشیست و پۆلیتیک، خزانی دیتیە، گەریایە و سەرێ خوە ب پرسێن گەردوونی ئێشاندیە. ھەما بێژە د ھەموو وارێن ھونەرا نڤیساندنێ دە خوەدی بەرھەمە. ھەلبەست، چیرۆک، رۆمان و شانۆ نڤیساندیە

زەھمەتیێن د وەرگەرا ھەلبەستان دە

* دەما تە ھەلبەستێن پەر وەردگەراندن زەھمەتیێن چاوا دەردکەتن پێشیا تە؟

* وەرگەرا ھەلبەستێ، یان، ژ نوو ڤە نڤیساندنا ھەلبەستێ؟ زەھمەتی ھەما ژ ڤر دەستپێ دکە. ھەلبەست دونیایا ڤەشارتییا نڤیسکار، داخواز، خەون، خوەسەری و فەلسەفەیا وی/وێ ب ئاوایەکی ھەستی، ب فۆرمەکە تایبەتا نڤیساندنەکە ئازاد ڤەدبێژە. واتەیێن کو نڤیسکار د ھەلبەستێ دە ل پەیڤێ باردکە، د جیھ و فۆرمێن جودا دە بکارانینا پەیڤان، ژ ھەڤدووخستنا زمان و ژ نوو ڤە ئاڤاکرنا زمانێ خوە. ھوونەرا ڤەبێژیا واتەکوورا ب پەیڤێن کێمە

لۆما ژی، دڤێ ھەلبەست وەک ھەلبەست بێ خوەندن، دکارە وەرە فێمکرن و دکارە ژی، نەیێ فێمکرن

ئەڤ خوەسەری و تایبەتمەندی ھەموو د بەرھەما وارێ ئێڤارێ دە ھاتن پێشیا من. کووربوونا واتەیی، شێوازێ بکارانینا پەیڤانا نڤیسکار، ھونەرا وییا خوەسەر، رامانێن وییێن ئۆلی، فەلسەفی، رەوشا ناکۆکا داروونیا نڤیسکار، ئاستا ھوونەرییا کو پەر د وارێ ئێڤارێ دە گھابوویێ، ھەموو ل ئالیەکی، ئاستا فێربوونا من و ب گشتی تێگەھەشتنا منا زمانێ سوێدی ژی زێدەبوونا ل سەر کەزەبوو بوو، ئەڤ و ھێ گەلەک زەھمەتیێن دن ھەبوون.

بێگومان ئاستا زمانێ کوردییا کو ئەز ب کار تینم، فەرھەنگ و زەھمەتیێن ھود ژی ھەبوون.. وەک مناک ئەز ب زمانێ کوردی پەروەردە نەبوومە.

زەھمەتیێن وەرگەرا بۆ کوردی

* ھەتا نھا تە گەلەک بەرھەمێن دنێن وێژەیی وەک رۆمان، چیرۆک و ھەلبەست وەرگەراندنە زمانێ کوردی، ب گشتی زەھمەتیێن وەرگەرێ چ نە؟

* ھەگەر ئەز ببێژم من د وارێ وەرگەرێ دە کەدەکە باش دایە و من خوە گەلەکی ئێشاندیە، ئەز باوەر دکم، وێ نە گۆتنەکە ڤالا بە. قەنج خەراب ئەز ژ نیڤەکا سالێن ٩٠ی ھەتا نھا کارێ وەرگەرێ دکم. من ب فیلم و بەلگەسەلان دەست پێ کر، و ھەتا نھا ژی، بێ ناڤبەر ب وەرگەرا بەرھەمێن وێژەیی بەردەوام دکم.

ئیجا ب گشتی زەھمەتیێن وەرگەرێیێن من ل ژۆر رێز کرن، ژ بۆ وەرگەرا ھەموو بەشێن وێژەیێ دەرباس دبن. بێ گومان خوەسەریا ھەلبەستێیا وەرگەرێ ھەیە.

زمان ب ھەژمارەک قایدە و قانوونێن خوەسەرێن رێزمانی ژ ھەڤ دو جوودا دبن. دڤێ وەرگێر ھەتا رادەیەکێ ھای ژ ڤان قایدەیان ھەبە. وەکی دن ژی، ھەموو زمان خوەدی بوێژ، گۆتنێن پێشیان، مەتەلۆکێن ب واتەیێن تایبەتن. ئەڤ ھەموو بارێ وەرگێر و وەرگەرێ زەھمەت دکن. وەک میناک، کەچلەری کاچرمش وەک بزن رەڤاندیە وەرگەرینی نابە، ئۆرتام سولاندرمایێ وەک رەوشێ ب ئاڤ نەکە قەت و قەت نابە، وەک ئالتەرناتیف جڤاتێ نەھەرمینە، جڤاتا مە خەرا نەکە، تاما جڤاتێ نەبە، ھاڤادان سودان کۆنشیورزێ وەک ئەم ژ ئاڤ و ھەوایێ داخڤن وەرگەرینی وێ دایکا من فێم نەکە بێ تو دخوازی چ بێژی، لێ گەر تو ببێژی، ئەم ژ ئاش و باش داخڤن، وێدەمێ وێ دایکا من بێژە، مالا منێ دونیایا سەرۆبنۆ بوویە ھوون ژ ئاش و باش داخڤن

وەک میناک وەرگەرا رۆمانا ھەڕی مارتتینسۆن گەلەک دژوار بوو. مژارا رۆمانێ، ئاوایێ نڤیساندنا وێ، ھوورگلیێن د رۆمانێ دە ھەنە و ژ بەر کو رۆمان ل سەر سەربۆریا ب ژانا نڤیسکارا زارۆکتیێ ئاڤا بوویە، زمان وەک زمانێ ھەلبەستێ خوەسەرە. من گەلەک جاران بریار دا کو ئەز دەست ژێ بەردم.

لێ ھەبوونا فەرھەنگا سوێدی-کوردی، ئنتەرنەت و دەردۆرەکە سوێدی گەلەک ئالیکاریا من کرن کو ئەز بەرھەمێ وەرگەرینم.

زمانێ کوردی و وەرگەر.

* باشە، ژ بۆ وەرگەرێ رەوشا زمانێ کوردی چاوایە؟

* د وارێ وەرگەرێ دە من خوە ب سینۆر نەکر. ژ پرتووکێن زارۆکان بگرە، ھەتا فیلمێن کەرتۆنێن زارۆکان، ژ رۆمان و چیرۆکان بگرە ھەتا فیلمێن کلاسیک و بەلگەسەلان، ژ گۆتارێن سیاسی ھەتایێن ئەدەبی و رامانی، من وەرگەر کرن. ب ڤی ئاوایی بووم خوەدی دەرفەت کو ئەز ب رێیا وەرگەرێ گەلەک فۆرمێن جودایێن نڤیساندنێ ل زمانێ کوردی وەرگەرینم. بێگومان د دەما وەرگەرێ دە مرۆڤ باشتر ب زێداھی و کێمانیا زمان دھەسە.

دڤێ ئەم ژ بیرا نەکن کو زمانێ کوردی ژ زاراڤایێن د ئاستا زمانێن جودا دە پێکتێ. ئیجا ھەگەر ئەم بکارانینا تیپێن جودا و قوتبوونا د ئاستا جڤاتێ دە ژی، لێ زێدە بکن، وێنەیەکە زەلالا دیوارێن د ناڤا زاراڤایێن کوردی و جڤاتا وێ دە دیار دبە.

نەبوونا پەروەردەیەکە زمانی، فەرھەنگێن زاراڤایان، فەرھەنگێن بوێژانیێن زاراڤایێن جودا، بێپاربوون و سوودوەرنەگرتنا ژ وێژەیا زاراڤایان، نەبوونا ژیانەکە وێژەیی و ھونەرییا د ئاستا سەردەمێ دە، بازارەکە ھەڤبەشا پرتووکێن کوردی و ھوک. دکن کو وەرگەرا کوردی قەلس بە و د ئاستا زاراڤایەکی دە ب سینۆر بمینە

ژ بەر کو زمانێ کوردی خوەدی دیرۆک و دەرباسبوونەکە پر ب کۆکە، تەڤی ھەموو ئێشکەنجە و ئێریشان ژی، زمانەکی زندی و ل سەر خوەیە. بەلێ د گەلەک وارێن ژیانا نووژەن دە ھێ زارۆکە لێ زارۆکەک خوەدیپێشەرۆژەکە ب رۆنییە.

یاشار کەمال ژ زارگۆتنا کوردی سوود وەرگرتیە.

لێ ئیرۆ، ھێزا وێ ل سەر زاراڤایێن کوردی بەلاڤ بوویە. ژ بلی کو زمانێ کوردی د سەردەمێن بەرێ دە زمانێ شارستانیێ بوو، ھەر وھا زمانێ کوردی زمانەک خوەزایی و جڤاکییێ ب ھێزە. زمانێ کوردی زمانەکی خوەجی و رەسەنە. ژ رۆژا کو کوردان خوەدیتنە ئەو ل سەر ئاخا ژیانە. لۆما زمانێ وان ب نەخشەیا وان و خوەزایا وانا ل سەر دژین رە بوویەک. بالا خوە بدەنێ، ھەما بێژە ناڤێ ھەموو جورە گەیا، فێکی، سەبزە، دار، ئاژال، فۆرمێن خاکێ؛ چیا، گر، گەلی، دۆل، زنار، دەشت و ھوک ب دەولەمەندی د زمانێ کوردی دە ھەنە..

دسا د وارێ فۆرمێن جودایێن ڤەبێژیا ئۆلی، چیرۆک و چیرڤانۆکان، سترانبێژی و گۆتنێن پێشیان دە زمانێ کوردی دەریایەکە بێبنییە. میناکا یاشار کەمال بالکێشە. کەمال ژ زارگۆتنا کوردی گەلەک سوودوەرگرت و پێ وێژەیەکە نووژەن ژ ترکی رە ئاڤا کر. چیرۆک و سەرپێھاتیێن کوردان د وارێ فۆرم و ڤەبێژیا زمانی دە دەرفەتێن جودایێن ب ھێز دان کەمال. دیسا یلماز گونەی ئەو دیمەنێن خورتێن د زارگۆتن و بوێژێن کوردی دە ھەنە، ل سەر پەردەیا سینەمێ وەک کارەکتەر ب رووھ کرن..

زمانێ کوردی د ئاستا زاراڤایەن دە بە ژی، د پرۆسەسەکە دیرۆکییا زمانی دە ھاتیە گڤاشتن، ل قالب کەتیە و بوویە خوەدی سیستەمەکە رێزمانی ویا ڤەبێژیا زارگۆتنی. ئیجا ھەگەر د وارێ وێژەیا نووژەن دە پرس و پرسگرێکێن زمانێ کوردی ھەبن ژی، تێنە فێمکرن.

ل ئالیەکی دن ژی، رۆلا وەرگێر ب خوە گەلەک گرینگە. ھایا کەسێ/ا وەرگەرێ دکە، چقاس ژ ڤان دەولەمەندیێن زمان ھەیە. گەر وەرگێر نە خوەدی تێگەھەشتنەکە بەرفرەھا زامانی، وێژەیی و خوەزایا بەرھەما وەردگەرینە باش ناسنەکە، وێ ھەم زرارێ بدە بەرھەما رەسەن و ھەم ژی،یا وەرگەراندی. د وەرگەرێ دە باشزانینا زمانێ بەرھەم لێ تێ وەرگەراندن ئەساسە.

* چما؟

* وەرگەر ھەتا جیەکی ژ نوو ڤە نڤیساندنە. گەر تو ب زمانێ بەرھەم لێ تێ وەرگەراندن باش نزانبی، دێ وەرگەرەک مەکانیک، ھشک و ھەڤدوونەگرتی دەرکەڤە ھۆلێ. وێرگەر دێ د بن تەسیرا زمانێ یەکەمین دە بمینە. وێ خوەندەڤان نەکشینا ناڤا خوە و ل بەر خوە نابە. دڤێ نڤیسکار ھەردو زمانان باش ژ ھەڤدو جودا بکە. نەھێلێ ھەڤدو خەرا بکن. ب تایبەتی دڤێ نڤیسکار دەستوورێ نەدە زمانێ کو بەرھەم پێ ھاتیە نڤیساندن زمانێ بەرھەم لێ تێ وەرگەراندن، د بن خوە دە بپەرچقینە. کیمیایا وێ خەرا بکە. زانەبوون و ناسکرنەکە خورتا زمانێ بەرھەم لێ تێ وەرگەراندن، پێشی ل ئێریشکاریا زمانێ یەکەمین دگرە.

گەر ئەم ل پرتووکا وارێ ئێڤارێ ڤەگەرن. نڤیسکارێ ھێژا لاگەرکڤست ب تەجرووبەیێن خوەیێن سالان، ب زمانێ خوەیێ خوەسەر، ب فەلسەفە و رامانێن خوە ب رێیا ھوونەرا پەیڤێ بەرھەمەک وێژەیی ئافراندیە. پەیڤێن گەلەک تایبەت ب کار ئانی نە. نە دڤێ خوەندەڤان خوەسەریا پەر د چارچۆڤەیا کوردی دە د پرتووکا وارێ ئێڤارێ دە ببینە. دژواری ژ ڤر دەستپێدکە. سەداقەت و پیڤانێن ئەخلاقییێن وێژەیی، رێزگرتنا ژ کەدکاریا وێژەیی و نڤیسکار رە. ب ڤان مەترسیان من ھەول دا ھوونەر و دەولەمەندیا زمانێ پەر، ھەتا رادەیا من کاری، ب خوەسەریا زمانێ کوردی پێشکێش بکم.

* د ناڤبەرا وەرگەرا تەیا یەکەمین ویا داوی دە چ جووداھی تە ھیس کر ئان ژی تە دیتن؟

* د سەر وەرگەرا منا پێشی ویا داوی رە گەلەک دەم دەرباس بوونە. د ڤێ ناڤبەرێ دە من ب خوە گەلەک بەرھەمێن وێژەیی نڤیساندن و چاپ کرن. د وارێ نڤیسکاریێ دە پێشکەتنێن گرینگ ل جەم من چێبوون. ب سایا ڤان پێشکەتنان، من جەسارەت کر، کو ئەز پرتووکێن وەک وارێ ئێڤارێ و گولڤەدانا گەزگەزکێ و گەلەک بەرھەمێن دن وەرگەرینم کوردی.

د وارێ پێشکەتنا ھونەرا نڤیساندن و وەرگەرێ دە، پێشکەتنەکە دیار ھەیە. ئەز ئیرۆ زمانێ کوردی باشتر ناس دکم، و ب زمانێ سوێدی باشتر زانم. لێ ھەیەجانا کو ئەز بەرھەمەکێ وەردگەرینم زمانێ کوردی ھەمان ھەیەجانا دەستپێکییە. دەما ئەز بەرھەمەکێ وەردگەرینم کوردی وەک کو من ئەو بەرھەم ب خوە نڤیساندبە وسا کێفخوەش دبم. خوە وسا ھیس دکم.

د دەستپێکێ دە زانەبوونا منا ل سەر وەرگەرێ ب خوە کێم بوو، لێ نھا دزانم، وەرگەرەکە سەرکەتی ب باشناسکرنا نڤیسکار و بەرھەمێن وی/وێ مومکونە.

من خوەست کو ئەز نەھەقیەکێ ل نڤیسکار نەکم. ژ بەر ڤێ سەدەمێ من گەلەک بەرھەمێن وی خوەندن. دەما من وەرگەر قەداند، و من ب کوردی خوەند، من وسا ھیس کر کو من ئەڤ ھەلبەست ب کوردی بەری نھا خوەندیە. ب من وسا ھات. لێ وێ کێماسی دیسا ژی ھەبن

ژ بۆ کورمانجی رەوشا رۆژاڤایێ کوردستانێ گرینگە.

* رەوشا زمانێ کوردی، زاراڤایا کورمانجی چیە و شەرتێن ستاندارتیزەکرنا زاراڤایەکی ھەیە؟

* پێشکەتنەکە بەرب چاڤ، د ھەر واری دە د زمانێ کوردی دە ھەیە. زمانێ کوردی ب ھەموو زاراڤایێن خوە پرالی تێ ب کار ئانین. ب پربوونا کانالێن تڤنی رە، سەھەیا ئاخافتن و گوھدارکرنا ل زاراڤایێن کوردی پر زێدەبوویە.

گەر ئەم ب تایبەتی بەھسا زاراڤایێ کورمانجی بکن، رەوشا رۆژاڤایێ کوردستانێ ھەر چەندی نھا نە دیارە، لێ ھەگەر ھات و زاراڤایێ کورمانجی ب تیپێن لاتینێ وەک زمانێ فەرمی ھاتە قەبوولکرن، ئەڤێ دەریێن نوو ل پێشیا کورمانجی ڤەکە. کورمانجی ل ڤی باشی پاقژە و ل سەر بنگەھا میر جەلادەت بەدیرخان کۆک گرتیە.

د کوردی دە رۆلا وێژەڤانێن کوردێن ل سۆڤیەتێ.

ل رووسیا د زەمانێ سۆڤیەتێ دە دەڤۆکا سەرھەدێیا کورمانجی دەرفەتێن ھێژایێن پێشکەتنێ ژ خوە رە دیت. گەلەک نڤیسکار دەرکەتن، کورمانجی ب ئاوایەکی خورت د ھەر وارێ ژیانێ دە ھاتە بکارانین. نڤیسکارێن وەک ئەرەبێ شەمۆ، قانادێ کوردۆ، ھەجیێ جندی، شاکرێ خودۆ، فێرکێ ئوسف و گەلەکێن دن د قادا نڤیساندنێ بەرھەمێن ھێژا دان. کو گەلەک بەرھەمێن وان نھا ژی، ب زەوق تێنە خوەندن، و سەردەمی نە. لێ ئیرۆ د چ رەوشێ دەیە؟ زێدە ھایا مە ژێ تونە.

د وارێ لھەڤدونێزیکبوونا دەڤۆکان دە پێشکەتنێن ھێژا ھەنە. ھەر دچە کورمانجی د ناڤا خوە دە ستانداردیزە دبە. زمانێ نڤیساندنێ ستابیل دبە. ئەڤ پێشکەتنەکە گەلەک خوەشە.

ھەروھا دەرفەتێن پێشکەتنەکە خورت ل ھەرێما بەھدینان ل پێشیا زاراڤا کورمانجی ھەیە. ھەبوونا دەستھلاتداریا کوردی، نێزیکبوونا وێیا ل باکور، رۆژھلات و رۆژاڤا، بەرھەمێن کلاسیک و زارگۆتنا دەولەمەندا بۆتان، ھەموو دەرفەتێن باشن ژ بۆ پێشکەتنا دەڤۆکا ھەرێما بەھدینان. لێ تێگەھەشتنا تەنگا رەوشەنبیر و سیاسەتمەدارێن سۆرانیاخاڤ کو د ناڤا دەستھلاتداریا باشوور دە خوەدی گۆتنن، د بن ناڤێ زمانێ ستاندارت دە کو مەبەستا وان زاراڤایێ سۆرانییە، ھەولد ددن ھەموو زاراڤایێن دنێن ل باشوور ئاستەنگ بکن. ئەڤێ ئەنجامێن نە باش ب خوە رە بینە.

د مەسەلەیا ھێزا زاراڤایان و بێ چما ئەم دڤێ زۆرێ نھا نەدن زمانەکی فەرمی و ستاندارت دە ژی، ئەز دخوازم ب کورتی ڤێ بێژم، نەبوونا دەستھلاتداریەکە ناڤەندی، بکارانینا ئالفابەیێن جودا، سەرھەژماریا زێدەیا ب زاراڤایێن جودا داخڤن. وەک میناک بەھسا ٦-٧ ملیۆن کەسێن ب کەلھۆری داخڤن تێ کرن، لێ ڤێ دەردۆرێ سۆرانیاخێڤ، زێدەیی ٢٠ ملیۆن کورمانج و چەند ملیۆنەک ھەورامان و زازا ھەنە. لۆمایە کو دڤێ ئەم بھێلن، ھەموو زاراڤا د ناڤا ھەڤ دە و ب ھەڤدو رە بەرب ژھەڤدوفێمکرنەکە د ئاستا جڤاتی دە بچن

پرسگرێکێن زاراڤایان.

ل رۆژھلاتێ کوردستانێ زاراڤایێن کورمانجی، کەلھۆری، ھەورامی و سۆرانی ب گشتی تێنە بکارانین. لێ ژ بەر ھەبوونا سینۆران، ئاستەنگیێن دەولەتێ، ئالفابەیێن جودا وەک پێوست ئەم-یێن ل پەرچەیێن دن- نکارن ژ ھێزا گشتییا کوردی سوودێ وەربگرن. تو ژ کیژان ئالی دە بنەری قوتبوون و پەرچەبوون ھەیە. ئەڤ ژی دکە کو ھەر زاراڤا ب سەرێ خوە و دەرفەتێن خوە شەرێ ماینا ل ژیانێ بدن.

ل باکورێ کوردستانێ کو خوەدی دو زاراڤایێن وەک کورمانجی و زازاکییە، پێشکەتن ھەیە. لێ ژ بەر کو زمانێ کوردی ھێ ژی، فەرمی نەبوویە، مرۆڤ نکارە بەھسا پێشکەتنەکە شۆرەشی و مایندە بکە. لێ وەشانگەری و نڤیسکاریا کوردی ژ ئەورووپا (ژ سوێد) دەرباسی باکور بوویە، ئەڤ باشە. گەلێ کورد بێ ترس، د سازیێن شارەداری و بازاران دە زمانێ خوە بکارتینە. گەلەک سیاسەتمەدارێن باکور ئێدی ب کوردی د ئاخڤن. ژ خوە دەولەتێ ژی، ب ئاوایەکی کۆرسان و ب ئارمانجێن خەرابێن پۆلیتیک بە ژی، دەست ئاڤێتیە مەسەلێ!؟ و ھەژمارا زێدەیا کورمانجیاخێڤان دکە کو زارێ کورمانجی د ھەر واری دە پێش بکەڤە.

پشتی قەدەخەیا ٩٠ سالی، پۆلیتیکایێن قرکرنا زمانی، پشافتن و کۆچبەریا باژارێن مەزن ژی، نڤیسکاریا ب کوردی ب پێش دکەڤە و گەش دبە. د وارێ وێژە، شانۆ، سینەما، رۆژنامەگەریێ و وەشانگەریێ دە بەرھەم تێنە وەشاندن. چاپکرنا بەرھەمێن ژ زارگۆتنا کورمانجی بەرھەڤکری. تەڤی ڤان ھەولدانان ژی، پێشکەتن د ئاستا کۆمەکە بژارتە دە دمینە. زمانێ خوەندن و نڤیساندنێ ھێ وەک پێوست د ناڤا گەل دە بەلاڤ نەبوویە. زارۆک و جوان ژ پەروەردەیا کوردی بێپارن. دەما مرۆڤ گوھەرتنا شێوازێ ژیانا جڤاتییا کوردانا ژ گوندان بەرب باژێر دە ژی لێ زێدە بکە، خەتەر و دژواریێن ل پێشیا زمانێ کوردی باشتر زەلال دبە. لۆما ژی، پێوستیا مە ب زمانەکی سەردەمی کو ژ بەرھەمێن مە ب خوە ویێن ئەم ل زمانێ مە تێنە وەرگەراندن ھەیە.

چما وەرگەر؟

* گەلۆ چما پێوستی ب وەرگەرێ ھەیە؟

* ژ رۆژا کو زمان ژ ھەڤدو جودا بوون، وەرگەر پەیدا بوو. ژ بۆ ژ ھەڤدوو فێمکرن و ھەڤدوو ناسینا چاندێن جودا وەرگەر پێوستە. ب رێیا وەرگەرێ تێکلیا چاندێن جودا ب ھەڤدو رە بەردەوام دبە. گەر ئەز ببێژم وەرگەر دەریێ د ناڤبەرا مرۆڤ، چاند و نژادێن جودا دەیە، وێ نە شاش بە. و زمان ژی مفتەیا ڤی دەرییە. وەرگەرا دەڤکی و نڤیساندی د ناڤبەرا مرۆڤاھیێ دە تەڤنەکە پر خورتا ھەڤدو فێمکرن و ناسکرنێ ئاڤا دکە. ب رێیا وەرگەرێ کەسەکی کورد کو قەت رێیا وی ب سوێدێ نەکەتیە و ناڤێ پەر نەبھستیە، ل سەر بیر، باوەری، ھونەر و ژیانا وی دبە خوەدی فکر. ژ ئاستا پێشکەتنا وییا زمانی و ھونەری سوودێ وەردگرە.

یەک ژ رێیێن ھەری خورتا دەولەمەندکرن و پێشخستنا زمانان ژی، وەرگەرە. ھەتا ئەزێ ل ڤر ئیدایەکێ بکم و بێژم، مرۆڤ ب رێیا وەرگەرێ دکارە رێ ل پێشیا ئاسیملاسیۆنا زمانی ژی، بگرە. ھەگەر خوەندەڤانەک ھەموو بەرھەمێن سەردەمی ب رێیا وەرگەرێ ب زمانێ خوە بخوینە، وێ چ پێوستیا وی/وێ ب زمانەکی دن ھەبە؟ ھەگەر ژ بەرھەمێن ل سەر فۆتبۆلێ، ھەتایێن ل سەر ھوقوقێ، ژیێن تپێ ھەتایێن میماری و فەلسەفی، شانۆیی، سینەمەیی و ئاسترۆنۆمیێ ب زمانێ کوردی، ب وەرگەرەکە باش د وەختێ خوە دە بێن چاپکرن و بالاڤکرن، وێ چما کوردیاخێڤەک بخوازبە ب زمانەکی دن ڤان بەرھەمان بخوینە. وەک میناک کەسەکی کو ب ئنگلیزی زانبە، زێدە پێوستیێ ب فێربوونا زمانێن دن نابینە. ژ بەر زمانەکی دونیایی و پرانیا بەرھەمان لێ تێنە وەرگەراندن. لێ دیسا ژی فێربوونا گەلەک زمانێن جودا گرینگە و دڤێ ئەم فێر ژی ببن. ھەر لیسانەک ئینسانەکە. ئەڤ چیرۆکەک و سۆھبەتەکە دنە.

وەک میناک د دەمێن بەرێ دە مەلە و شێخێن کوردان ب ئەرەبی دزانین، ب رێیا خوەندنا پرتووکێن ب ڤی زمانی جڤاتا کورد ئاگاھدار دکرن. ھەم د ناڤا جڤاتێ دە دبوون خوەدی دەستھلاتداری و ھەم ژی، بکارانینا وانا زمانێ کوردی پێشکەتی و جودا بوو. دیسا سوریانی و ئەرمەنیێن کو ل کوردستانێ ب کوردی داخڤین ھەم د ناڤبەرا گەلان دە دبوون پر و ھەم ژی، زمانێ کوردی ب چاندا خوە دەولەند دکرن. لۆما ژی، ئەز گەلەک جاران دبێژم، زمان و چاندا کوردان خوەدی میراسەکە دەولەندا ڤان گەلان ژییە.

ھەرچەندی کێم تێ نقاشکرن لێ وەرگەر ستاتوویێ ددە بەرھەم و نڤیسکاران. بەرھەم ب رێیا وەرگەرێ دبە خوەدی قادەکە نوو و بەرفرەھتر. وەک میناک گەلەک جاران وەک پیڤانەکە سەرکەفتنێیا بەرھەمەکێ بەھسا ھەژمارا زمانێن لێ ھاتیەن وەرگەراندن تێ کرن. ژ بۆ نڤیسکار ژی ھەمان پێڤان دەرباس دبن. ھەرچەندی ژ بۆ من ئەڤ نە پیڤانەکە دورستە ژی. وەک میناک نڤیسکارێن خوەدی دەرفەت بەرھەمێن خوە ددن وەرگەراندن

وەکی دن ژی، ب وەرگەرێ ئینسان ھنەکی دونیایی دبە، تەجرووبەیێن گەلێن دنێن ل سەر چاند، ئۆل، زانست و تەکنیکێ فێر دبە.

کورت و کورمانجی ھەگەر ئەم ژ ئالیێ زمان و وێژەیێ دە وەرگەرێ بنرخینن، وەرگەر زمانان دەولەمەند، تێکووز و نووژەن دکە. وەرگەرا باش باندۆرا باش ل سەر پێشخستنا زمان دکە.

* کو وەرگەر نە باش بە؟

* مالکێ ل بەرھەم و نڤیسکارێ وێ خەرا دکە. دبە سەدەما کو نڤیسکار نایێ فێمکرن و ھەزکرن. بەرھەمەک خوەدی پیڤانێن بلندێن وێژەیی وسا ئاسان و ھەر دەم نایێ نڤیساندن. نڤیسکار ھەتا بەرھەمەکە وسا ھێژا دنڤیسێ خوە گەلەکی دێشینە. تو رادبی و پێل ھەموو کەدا نڤیسکار دکی. تو بازارەکە خوەندن و کرینێ ل پێشیا بەرھەمێ دگری. چقاس میناکەکە گونجاوە، ئەز نزام لێ ئەم بێژن د فەستیڤالەکە پر مەزن دە، کو ب دەھ ھەزاران بلێت ھاتنە فرۆتیە، ئانۆنسا سترانبێژەکی پر ناڤدارێ د ئاستا جیھانێ دە بێکرن، لێ ل شوونا وی ئەز دەردکەڤم سەر دکێ و ب ڤی دەنگێ خوەیێ دەتۆنە و ب مەقامێ سترانبێژیا کوردی کو ئەز ژێ فێمناکم، سترانێن وی ب کوردی بێژم. دەنگێن پرۆتەستۆیییێن بجەھەمە و ئاڤێتنا پێلاڤ و ھوک نا گدی

وەرگەر چ باندۆر ل چاندان دکە.

* ل سەر چاندان وەرگەر چ باندۆرا دکن؟

* وەرگەر د ناڤبەرا چاندێن جڤاتێن جودا دە پرا ب تەنێیە. ب رێیا وەرگەرێ ئەم ژ ھەڤدو فێم دکن. ئەم چاند و ژیانا جڤاتێن جودا فێر دبن. ئەم ژ ھەڤدو فێری تشتێن باش ویێن خەراب دبن. ب رێیا وەرگەرا فیلم، فیلمێن بەلگەیی، شانۆ، رۆمان و بەرھەمێن دنێن زانستێ تۆرەکە فێربوونێ د ناڤبەرا جڤاتێن جودایێن مرۆڤاھیێ دە ئاڤا دبە.

مرۆڤ فێری زەھمەتی و شاھیا گەلێن دن دبە، دبە ھەڤپارێ خەم و خوەشیا وان. ژ چ تەسیرمەند دبن؟ تایبەتمەندیا کارەکتەرێ وان چیە؟ ژیانەکە چاوایا جڤاکی و مالباتی دژین و بەرێ چاوا ژیانە؟ گوھەرتنێن د ژیانا گەلان دە پێکتێ. مرۆڤ شێوازێن ژیانییێن چاندێن دن ب رێیا وەرگەرێ گەلەک باشتر ناسدکە.

وەک میناک، د رۆمانا ھەڕی ماڕتنسۆن گولڤەدانا گەزگەزکێ دە مرۆڤ ژیانا مالباتی، دان و سەندنێن فەقیر و دەولەمەندان، باندۆرا ئۆلی ل سەر جڤاتێ، ژ چاندینیا وان، ھەتا تشتێن ئاوایێ وانێن خوارن و ڤەخوارنێ، تەنێبوونا وانیا جۆگرافیک، چاوا تەسیر ل سەر کەرەکتەرێ سوێدیان کریە دبینە.

خزانیا د وێ دەمێ دە تەسیرەکە چاوا ل سەر جڤاتا سوێد کریە، مالبات چاوا پەرچەبوونا، کۆچبەریا بەرب ئەمەریکایێ ڤە، سیستەما د ناڤا مالان دە ب جیھکرنا زارۆکێن بێکەس تەسیرەک چاوا ل سەر ژیانا زارۆکان کریە؟

* دەما تە ئەڤ بەرھەما گرانبھا، وارێ ئێڤارێ تەڤا کر تە خوە چاوا ھیس کر؟

* وەک کو من ب خوە پرتووک نڤیساندبە و بەرھەما من ب خوە بە. ژ بەر ژ ھەرفا وێیا پێشی ھەتایا داوی من نڤیساند. من کوردیا وێ نڤیساند. من ھەولدا ئەز ئاستا ھونەرا وێ ب کوردی بدم. من ب کوردی ھونەرا وێیا ھەلبەستێ ژ نوو ڤە ئافراند. لۆما دەما پرتووک تەڤا بوو ئەز کەتم دەردێ چاپێ. من خوەست ئەز ڤێ ھونەرێ ب خوەندەڤانێن کورد بدم خوەندن.

لێ بێ گومان دەما من دیت کو زمانێ کوردی د بن ڤی باری دە رابوو. ژ بۆ من ئەڤ بوو دلخوەشبوونەک مەزن. وەک بەرھەما خوە ئەز پێ سەربلند بووم.

چاپکرنا پرتووکێن کوردی نە ھێسایە. ئنستیتویا کوردی ل ستۆجکھۆلمێ خوەست ڤێ بەرھەمێ چاپ بکە. و چاپ کر ژی. پرتووکخانەیا کوردی ب وارێ ئێڤارێ دەولەمەندتر کرن.

ئەز سپاسی ئنستوتییێ دکن.

* گەلەک بەرھەمێن تە ژی ھەنە نە وسا؟

* بەلێ، پرتووکێن ھەلبەست؛ئاورێن ب ھێڤی، خەم ڤەدخووم ب تاسا سۆر ژ دەمێ، پەیڤێن ئێشمژ، پرتووکا مەختەل پرتووکەکە جەرباندنییە. د ناڤبەرا ھەلبەست، چیرۆک و رۆمانێ دە دچە و تێ، خوەدنا وێ زەھمەتە و فێمکرنا وێ ھین زەھمەتترە. وسا نڤیساندبوو ھەڤالەکی. سێ تەریش رۆمانا منە.

* دەست خوەش برووسکێ ھێژا. بەرھەما پەر، وارێ ئێڤارێ، تە ب زمانەک ھەلبەستی، سادە و ب کوردیەک وێژەیییا ئافراندنی وەرگەراندییە کوردی. وسا خوەزایییە کو مرۆڤ دبێ قەی پەر ڤان ھەلبەستان ب کوردی نڤسییە. د وارێ وەرگەرێ دە سەرکەتن ژی ئەڤە. دبە کو ئەڤ خوەزایییا وەرگەرێ ژ ھەست و ھەلبەستڤانییا تە ژی وەرە. لێ وەرگەر ب جێژداری و زمانێ ھەلبەستییا خوە، ب ھەرکاندن و ل جیھبکارانینا پەیڤان گەلەک سەرکەتییە. دیارە تە سەرێ خوە گەلەک ب بەرھەمێن وییێن دن رە ژی ئێشاندییە. د سەرکەتنا وەرگەرا تە دە بیا من پارا ڤێ سەرێشاندنا تەیا ب بەرھەم و ژیانا پەر رە ھەیە. وەرگەرەک نەرم، نازک و ھەستدارە. من سوێدییا وێ ژی دا بەر وەرگەرا تە. وارێ ئێڤارێیا کوردی نە ژ ئۆرژینالا خوە دوورە. ئەڤ ژ بۆ من بوو دلخوەشییەک مەزن. و وەک ئەم لجی دبێژن، دەستێن تە تەر بە.

* ئەز گەلەک سپاس دکم. ئەز ھێڤی دکم کو ئەڤ بەرھەم و بەرھەمێن منیێن دن،یێن ب زمانێ کوردی دێ ببن ئالیکارێ زمان و چاندا کوردی. وەرگەر ژی ببن پرەک د ناڤا بەرا گەلان دە. گەلەک سپاس.

* ئەم گەلەک سپاس دکن. دەستێ تە خوەش بە. سەرکەفتن.

 

 

mesopotamian_news@mesopotamian.eu

 

 

 

 

په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک