٢٤\٥\٢٠٢٦

بەڕاست قۆناغی ئەنفالی چوار بێ زیان بوو؟

- وەڵامێک بۆ دوو چاوپێکەوتنی بەڕێزان کاک نەوشیروان مستەفا  و  کاک رابەری سەید برایم -

عەلی مەحمود محەمەد   

کاک سەلام عەلی لە ٦ بەرگی نیشتمانی گوڵە گەنمەکان تایبەت بە ئەنفالدا کۆی دیدارو چاوپێکەوتنەکانی  لە گەڵ قوربانیان و پێشمەرگەو جاش و پارتیزانەکان و تەنانەت  پێشمەرگە پزیشکەکان  بلاو کردۆتەوە، دیدارەکانی بە ئامانەتەوە وەک خۆی چیوتراوە بڵاو کردۆتەوە،  لە ئەو بەرگەی تایبەتە بە وتەی پێشمەرگە چەند سەرنجێکم ھەبوو لەسەر دوو دیداریان کە لە گەڵ  کۆچکردوو  کاک نەوشیروان مستەفا و  بەڕێز کاک رابەری سەید برایم ئەنجامی داوە، ھەردوو سەرنجەکەش تایبەتن بە وتەکانیان لەسەر ئەنفالکراوانی  قۆناغی ئەنفالی چوارەم، خۆزگەم  زووتر کاک سەلام ئەم زنجیرە کتێبەی بڵاو بکردایەتەوە تا بەشداربووانی چاوپێکەوتنەکانی ئەم بەشەو بەشەکانی دیکە لە ژیاندا بوونایە و وتەکانی خۆیان ببینیایە.
ئەم شەش بەرگە بە تایبەت دوو بەشی قوربانییەکان (ژنان و پیاوان)  دوو پەرتووکی زۆر گرنگن، بە تایبەتیش کاک سەلام نەیویستووە دەستکاری ناوەڕۆکی دیدارەکان بە ئیشتیھای بیرکردنەوەی خۆی بکات و دەقەکانی وەک خۆی بڵاو کردۆتەوە، لە دیداردا دەستکاری دەق لە رووی ناوەڕۆک و  داڕشتنەوە   بەرھەمەکە دەکوژێت.
  ھەردوو بەڕێز کاک نەوشیروان مستەفا و کاک رابەری سەید برایم لە دیدارەکانیان  باس لەوە دەکەن لە  پرۆسەی بەدناوی ئەنفالد، سنووری ناوچەی قۆناغی ئەنفالی چوار لەو پرۆسەیە  ھاووڵاتیانی بێ زیان دەرچوونە، کە وتەکانیانم خوێندمەوە سەرم سوڕم، چەند جارێک پێیدا چوومەوە، باوەڕم بە چاوەکانم ناکرد کە وا وترابێت، نازانم ئەم بەڕێزانە ئەم زانیاریانەیان لە کوێوە ھێناوە، بە تایبەت بۆ کەسێکی وەک کاک رابەری سەید برایم کە سەرتیپی ناوچەیەک  بووە خاوەند گوندی وەک  جەلەمۆرد و گۆپتەپەو  دەیان گوندی رەشپۆشی وەک ئەوانە، خودی خۆشی خەڵکی ئەو ناوچەیەیە، ئیتر  نازانم  چۆن توانیویەتی لێدوانی وا بدات، لێدوانی ئاوا ئازایەتی بێ پایانی دەوێت،  چونکە  بەرەو رووی روووبارێک خوێن دەبێتەوە، لە کۆتاشدا ھەر بەرەو رووی راستییەکان دەبێتەوە، دەبوایا بیزانیایە  ئەو شایەدییەی ئەو داوێتی  ١٠٠% ناراستە،  رۆژێک ھەر بڵاو دەکرێتەوە کەسانێک لێی راست دەبنەوە،  کە عەوداڵی دەرخستنی راستییەکان دەبن، ھەرچەندە زانیاری ناڕاست  پەتی کورتە، زوو ئاشکرا دەبێت، خودی پرۆسەی چاوپێکەوتنی مێژوویی شایەدی دانە لەسەر راستییەکان، ئاخۆ دەکرێت لە داھاتوودا کاک رابەر بە شایەد لەسەر رووداوەکان وتەی لێ وەربگرترێت؟، بێ متمانەمان ناکات بەرامبەر ھەموو سەرگوزەشتەو گێڕانەوەکانی؟ .

ئەوان چییان وتووە؟

فەرموون دەقی لێدووانەکانی کاک نەوشیروان مستەفا و کاک رابەری سەید برایم  کە بۆ کاک سەلام عەلییان داوە وەک خۆی دەخەمە روو بۆتان، کاک نەوشیروان مستەفا دەڵێت: ..... لە قۆناغی دووەمی ئەنفالدا زیانی گیانی زۆرمان بەرکەوت، لە قۆناغەکانیتردا  یەعنی لە ئەنفالەکانی دەشتی کەرکوک و لە مەنتقەی  خۆشناوەتی و ئەوانە پێشتر ئاگاداری خەڵکمان کردبوەوە، ھەندێک لەوانە چوونە ناو شارەوە، خۆیان شاردەوەو ھەندێکیتریان چوون بۆ ئێران. لە ئێران نیشتەجێمانکردن و جێگەمانکردنەوە، یەعنی تەنیا ناوچەیەک زەرەری زۆر گەورەی بینی ئەو ناوچەیە بوو کە ناوچەی گەرمیان   ل٢٠.
لە بەشێکی دیکەی چاوپێکەوتنەکەی  ھەمان بۆچوون دووبارە دەکاتەوەو دەڵێت: مەنتیقەی خۆشناوەتی ھەموومان دەربازکرد، ھی مەنتقەی دەشتی کەرکوک ھەموویمان دەربازکرد، یەعنی کەسێک نەبووە بمێنێتەوە مەگەر کەسێک خۆی ویستبێتی، پێشمەرگەش ھەندێ نەبێت خۆیان لە گەڵمان نەمانەوە پێیانوابوو ئەگەر تەسلیمببنەوە باشترە، تەسلیمبوونەوەو کوشتنیان، ئەوانیش ئەگەر لە گەڵماندا بھاتایان رزگاریاندەبوو،.... ل٣٢.
ھەرچەندە ناوچەی خۆشناوەتیش زیانیان ھەبوو لە ئەنفالدا بلەی سەرو یەکێکە لە نموونەکان  لە پاڵ زیانی کیمیابارانەکان، ئەوانیش بە موتڵەقی ھەموو رزگاریان نەبوو، وەلێ لە ھەموو قۆناغەکانی ئەنفال زیانی ئەم ناوچەیە کەمتر بوو، ئەویش بەھۆی بەرگری پێشمەرگەوە نەک رزگارکردنیان.
کاک رابەری سەید برایم، لە کاتی پرۆسەی بەدناوی ئەنفال سەر تیپی ٢٥ی خاڵخاڵان بوو، کە تیپەکە ئەو سنووری چالاکییەکەی چەقی ئەم ناوچەیە بوو  دەڵێت: من بەرپرسیارم لەو قۆناغەی ئەنفال کە تیایدا بووم، لە ئەنفالی یەک خەڵک زوو ناوچەکەیان  چۆڵکرد و دەرچوون، بەڵام بەھۆی سەرماو  ئەوانەوە بەشێک  لە خەڵک لە سەرمان مردن، لە ژن و مناڵ و پیر و پەککەوتە، لە ئەنفالی چوار کە تیایدا بەشدار بووم ، پێش شالاوەکە خەڵک ناوچەکانیان چۆڵکرد، بۆ نموونە جاشەکان  ھەواڵیان بۆ کەسوکاریان ناردبوو کە دەرچن  لە ناوچەکە و وەزعەکە وایە، بەڵام بۆ ئەنفالی دوو و سێ، من بەرپرسیار نیم، رەنگە رێگە لە خەڵک گیرابێت کە نەڕوات بەلام ئەوە نەبووە سیاسەتی یەکێتی و بەرنامەی یەکێتی نەبووە بە گشتی، ئەگەر لە ئەرشیفی برووسکەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە ساڵی ١٩٨٧ تا ١٩٨٨ تەماشا بکە، کاک نەوشیروان برووسکەی ھەیە بە چەند خاڵێک دەڵێت خەڵک ئازادە بڕوات  و خۆتان وا رێک بخەن، وا بەرگریبکەن، بەڵگەشمان ھەیە، کە لە چ رۆژ و ژ مێژوویەک ئەو برووسکەی لێداوەو ئەو کاتە کاک نەوشیروان لە ناوەوەی وڵات بوو سەرپەرشتی ینک ی دەکرد، بەڕێز مام جەلال لە دەرەوە بوو..... ل ٢٨٠.

ئەم وەڵامانە راستن؟

دیارە  لە ئەنفالی یەکیشدا پەرێز تەواو پاک نییە، زیاتر لە چوار سەد کەس ئەنفالکران لەوانە ھاووڵاتیانی گوندەکانی سێدەر و  سەرمۆرد و .....،   بەشێکیش   لە ھاوولاتیانی  گوندەکانی سنورەکە، بەھۆی خراپی گوزەرانیانەوە لە ئێران گەڕانەوە، دووای گەڕانەوەیان لە ئێران ئەنفالکران.
 ئەگەر بەڕێزی بەرپرسە لە قۆاغی ئەنفالی چوار، ئایا ئێستاش  بە پراتیک بەرپرسیارێتییەکە  ھەر قەبوڵ دەکات وەک  ئەوەی ئەوسا وتوویەی؟ ، فەرموو با لێکۆڵینەوەو بەدوادا چوون بەسەر پەرشتی لێژنەیەکی بێلایەن و پسپۆر لە کەسوکاری قوربانیان و نووسەران و لێکۆڵەرانی  ئەنفال و  دادوەری  دەست بەکار بن بۆ لێکۆڵینەوە لەو لێدووانە بکات، لە دووایدا بەرپرسیارێتی رووحی ئەو ھەزاران کەسە بکە لە ناوچەکەت ئەنفالکران، کە بە وتەی بەڕێزت ھەرنین و بوونیان نییە و دەبێت  ئەوانەی ئێمە دەڵێین ئەنفالکراون لە ژیاندا بن، مرۆڤ کە چووە ناو ساڵەوە ھەقیەتی دان بە راستییەکان بنێت و ئازایەتی داوای لێبورن کردنی ھەبێت  و بەرپرسیارێتی ھەڵەکانی رابردووی خۆی  بگرێتە ئەستۆ، بۆیە من لێرەوە بانگەوازت دەکەم  لەسەر ئەم لێدووانە  داوای لێبوردن لە کەسوکاری قوربانیانی قەڵاسێوکە، شێخ بزێنی سەرو و خواروو ، دەشتی کۆیەو  شوان و سەرخاسە بکە، چونکە نکۆڵیکردن تاوانە.
ئاخر تیپەکەی  بەڕێزت بە شایەدی خۆم  تا بەیانی رۆژی ٤-٥-١٩٨٨ رێگەتان لە خەڵک دەگرت خۆیان رزگار بکەن، دوایی وەک ھەڵم چوون بە ئاسمان، ھەموو دەروازەکانتان داخست، کەڵەکتان دایە ئاو، خەڵکتان لە شارەوە بە زۆر گەڕاندەوە بۆ ناوچە قەدەغەکراوەکان و  دوواتر ئەنفال کران........ چۆن وێراتان ئەم لێدووانە بدەن؟، لە رووحیانەتی ھەموو ئەو مرۆڤانە نەترسان کە خرانە ژێر لمەوە، راستە لە  کاتی چاوپێکەوتنەکە  کەست لێ دیار نەبووە وەلامت بداتەوە، ئەدی ئێستا  کە نووسراوەتەوەو خراوەتە سەر کاغەز چی دەفەرموون، ھەر بەردەوامن لەسەر ھەمان بۆچوون؟، لە کاتێک وەک خۆت دەڵێیت بەرپرسی لە ناوچەکەت، شاردنەوەی راستییەکان تەنھا بۆ ئەوەیە نەکەونە بەر بەرپرسیارێتی، ئایا دەزانی رێگا گرتن لە خەڵک لە کاتی جەنگدا بە پێی بنەماکانی دادگا نێودەوڵەتییەکان دەچێتە چوارچێەی تاوانی جەنگەوە؟، دەزانی ئەم تاوانە چییە و لە کوێی تاوانەکانە؟.
بەڵێ ئێوە نەک خەڵکتان بە سەلامەتی رزگار نەکرد وەک ئیدعا دەکەیت، بەڵکە خەڵکتان وەک بارمتە دایە دەست جەلادانەوە، ئەوەی کردتان تاوانی مەزن بوو، مێژوو لێتان خۆش نابێت، نکۆڵی کردن لە بوونی تاوانەکەو ئەنفالکردنی نزیک ٥٠٠٠ کەسی نەگەڕاوە ھەزارانی گەڕاوە بۆ خۆی تاوانێکە، ئەگەر ناوچەکەی تۆ ئەنفالکراوی نییە ئەدی ١٨٢٠٠٠ ەکە، ئەم ژمارە زەبلاحە  بە چی پڕ دەکەیتەوە؟.

ژمارەکە چەندە؟

کاک مەلا شاخی کە کادیری یەکێتی نیشتمانی کوردستان بووە لە سەروبەندی تاوانی جینۆسایدی ئەنفال و ھاوڕێی خۆتانە، لە پەرتووکە ناودارەکەی بە ناوی ئەنفالی خاڵخاڵان  لە ل ٢٩٠  دا ژمارەی  ئەنفالکراوە نەگەڕاوەکانی ئەم سنوورەی کە تۆ دەڵێی بە سەلامەتی رزگارمان کردوون  بە ٤٢٢٨ کەس  دیاریکردووە،  ٢٨٩٥یان  نێرن و ١٣٣٣ کەسیان مێینەن، بە تێبینی نووسەر ئەوەی کە ئەم  ئامارە فیرارەکان ( سەربازی ھەڵاتوو) و گەڕاوەکان (ئەو ئەنفالکراوانەی لە دووبز و نگرە سەلمان گەڕاونەتەوە) ناگرێتەوە، بە تێبینی منیش زۆری دیکەش ھەن.
بەڵێ دووای گەرمیان واتە ئەنفالی سێیەم، دەشتاییەکانی کەرکووک و ناوچەی قۆناغی ئەنفالی چوارە دووەم زیانلێکەوتەی قۆناغەکانی ئەنفالن وەک ژمارەی  قوربانیانی  گۆڕە بە کۆمەڵەکان، بەڵام لە رووی  کۆی ژمارەی ئەنفالکراوانەوە سێیەم ناوچەیە دووای ئەنفالی سێ  و نۆیەم دووا قۆناغی ئەنفال (بادینان)، (( بە پێی بەڵگەنامەکانی سوپای عێراقی، لە ئەنفالی بادیناندا ١٣ ھەزار و ٥٥٣ کەس دەستگیرکران )).
ھیوادارم  دووای ئەم وەڵامە کاک رابەر بەرپرسیارییەتی ئەنفالکردنی ھاوولاتیانی ناوچەکەی بگرێتە  ئەستۆ و داوای لێبوردن لە ھاوولاتیانی سنورەکە بە گشتی و کەسوکاری قوربانیان بە تایبەتی بکات و  راستییەکان وەک خۆی بڵاو بکاتەوەو ئەو ناوانە ئاشکرا بکات کە ھۆکار بوون لە ئەنفالکردنی نزیک ١٠٠٠٠ ھاولاتی ناوچەکە، رێگریان کرد، خەڵکیان لە شارەکانەوە گەڕاندەوە، کەڵەکیان دایە ئاوا .
______________________________________
سەرچاوەكان:
١- نیشتمانی گوڵە گەنمەكان، سەلام عەلی، چاپی یەكەم. ٢٠٢٤.   
كردەڕەهاتی ئەنفال لە زاری پێشمەرگەوە.
https://www.kurdipedia.org/?q=20260331153834682032&lng=1
٢- https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012061016514969937

ماڵپه‌ڕی عه‌‌لی مه‌حمود محه‌مه‌د