په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌ئێمهلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

 

١٤\٤ چۆن کرا بە رۆژی ئەنفال؟؟؟؟

١٤\٤ رۆژێک بۆ ئەنفال، زوو هەوڵی بۆدرا، بەڵام درەنگ بە فەرمی ناسێنرا.

        

عەلی مەحموود محەمەد *  

    

 

ئەنفال مەرگی لەسەرخۆی گەلێک بوو جار جارە لەسەر خۆو  جاری دیش شێتانە  ، ئەو مەرگە زیاتر لە 200 ڕۆژی خایاند و درێژ بوەوە  بۆ  ناو هەموو لایەنەکانی  ژیان ، ئەوەشی  بە ڕێکەوت ڕزگاری بوو لێی  ، دەردو مەینەتەکانی  بەشێوەو شێوازی دی ئەنفالی کرد ، ئەنفال ئەو تاوانە گەورەیەیە  شوێنەواری  لەسەر  سەرتاپای ژیانی  ئەو گەلە لە دوای خۆی دانا  ، ڕژێم شەوی دەدایە دەم ڕۆژەوە بۆ قەسابیکردنی لادێنشیینەکان کوردستان و سوتاندنی خاک و وێرانکردنی ئاوەدانی و وشککردنی سەوزایی و کانییەکەی و نەهێشتنی مرۆڤێک بە ناوی کوردەوە  ، سوپای عێراق لە سەرباز و جاش بە خەفیفەو مەفرەزە تایبەتییەکانەوە وەک حەزییایەک لە هەرچوار لاوە پەلاماری تەواوی لادێکانی کوردستانییان دا ،ئەوەی ڕزگاری نەبوو  لەو ڕۆژەوە قوتیان داو ببڕیای ببڕای  نەیانمان بینییەوە . هەموو چرکە و لەحزەو سات و ڕۆژەکانی ئەو ئۆپەراسیۆنە شومە  ، مەرگەساتێک بوو بۆ خۆی ، ڕۆژگارەکانی دواشی ژیانی ناو مەرگەساتەکانی تۆپزاو و نگرەسەلمان ، چاڵ و پەناگای گولەبارانکردنی بە کۆمەڵی ئەنفالکراوان هەموو مێژوییەکی دانەبڕاون لە یەکتر ، مێژووییەک بوو پڕ لە یاداوەری مەرگ و تاوان، جێی خۆیەتی یادی هەموو ئەو تاوان و کارەسات و قوربانیانە بکرێتەوە کە لەماوەی ئەو حەوت مانگەدا ئەنجام درا . ئەوەی لە ناوییا نەژییا بێت ، ئەوەی بە چاوی خۆی وێنە ترسناکەکانی نەبینیبێت ، ئەوەی ئێش و ئازارەکانی نەچەشتبێت ، ئەوەی ڕۆژی نەدابێتە دەم شەوەوە بۆ بینینەوەی خۆشەویستەکانی ، ئەوەی بە پێی خۆی ڕزگار نەبووبێت  ، ناتوانێت وینەی چیرۆکەکانی ئەو مەرگە ساتە بکێشێت  ، ئەمە لە خەونی شاعیرانە زۆر ئەولاتر و  دوورترە   .

 

هاوکات ناشتوانرێت هەموو ڕۆژەکانی ئەنفال،  بکرێت بە شین و شەیپوری یاداوەرییەکانی ، چونکە فەزایەک بۆ ژیان ، کاتێک بۆ بیرکردنەوە و هەنگاو نان بۆ ئایندە و دواڕوژ ، زەمەنێک  بۆ ساڕێژکردنەوەی زامەکان و  هەڵسانەوە ، چرکە ساتێک بۆ بۆ ژیانی دوا ڕۆژ نامێنێتەوە ، لە بیرکردنەوەی یاداوەرییەکانیش  مانای لە بیرکردنی تاوان ، لە یاد کردنی خیانەت ، لە بیر کردنی مێژووی تاڵ و شکستەکانی ڕابردوو دێت ، گەلێکیش ڕابردووی کارەساتەکانی لە بیر بکات ، مانای ڕازییە بە کوشت و بڕەکانی داهاتووش ، مانای ملکەچ دەکات بۆ زەلالەت و قەسابییەکان ، لەبیرکردنی یاداوەرییەکان یانی دەست ئاواڵە کردنی داهاتووە بۆ دوبارە بوونەوەی کارەساتە  ترسناکەکان . بۆ ئەوەی داهاتوو ، مەرگە سات و قەسابی کردنەکانی خۆمان لە یاد نەچێت ،بۆ ئەوەی ئێسکەکانمان لە بیابان و ناو حەوزی تێزابەکان دەرکەینەوەو تف لە حەجاج و حەجاجییەکان بکەین ، پێویستمان بەوە هەیە لە ڕێگەی یاد کردنەوەی ئەنفالەوە خۆمان وەک گەلێکی بەردەوام لە پرسە و خەبات کەر بۆ دواڕۆژێکی ڕۆشن   دانێین ، گەلێک ئامادەیی ئەوەی هەیە ڕابردووەکان خۆی بخوێنێتەوە بۆ هەنگاوەکانی داهاتوو ، ئێمە چاومان لە داهاتووە ، بۆیە ڕابردوو دەخوێنیینەوە بۆ ئەوەی داهاتوییەکی ڕون و گەش دابینبکەین بۆ نەوەکانی  داهاتوو ، دەبێت نیشتمان  لەسەر  شوێنەواری  گۆرستانەکانی  ئەنفال  بنیات  بنێینەوە  ، هەرچەندە بوونی تاوانبارانی کورد لە ناومان بەردەوام ئازاری دەروونیمان زیاد دەکات و یادکردنەوەکانمان کاڵە کەنەوە ، بەردەوام ئازارمان دەدەن .

 

بۆ ١٤\٤

 

شێخ وەسانان و بادینان و سەردەشت یەکەم شارو ناوچە بوون،  بەر لێدانی چەکی کیمییاوی کەوتن لە کوردستان  ، بەڵام هەڵەبجە کرا بە ڕۆژی شەرمەزارکردنی چەکی کیمیاوی لە کوردستان ، دەشمانەوێت بیکەین  بە ڕۆژی  قەدەغەکردنی  چەکی کیمیاوی لە هەموو جیهان ، چونکە قەبارەی زیانەکانی گەورەتر بوو لە هەمووان و تاوانەکانی تر و ناسراوتر تربوو  لەوانی پێشوتر و دواتر  . هەموو تاوانێکی مەزن لە سەر ئاستی نەتەوە ،  پێویستە ڕۆژێک هەبێت بۆ یادکردنەوەی ، بوونی ڕۆژێکی وا گرنگە بۆ ناوەندیدان بە یادەکە لە لایەن نەتەوەوەپێویستە  ، هەروەها گرنگیشە بۆ  بەردەوام هێشتنەوەی لە زەینی نەوەکانی داهاتوو و باشتر کردنی باری ژیانی ئەوانەی پەیوەستن بەو تاوانەوە و قوربانین  .  ئەنفالیش بەهەمان شێوە دەبێت ڕۆژێک تیایدا دیاری بکرێت بۆ یادکردنەوەی ئەو کارەساتە کە 10% گەلەکەمانی تێدا کوشت و بڕکرا ، نە یەکەم ڕۆژی و نە دوا ڕۆژی  ئەو تاوانە ، تیایدا ئەو زیانە گەورەیەی  نەبووە  تا دیاری بکرێن بەو ڕۆژە ، گەورەترین قەبارەی کارەساتەکە لە پرۆسەی ئەنفالی گەرمیان ئەنجامدرا (   دیاری کردنی ئەو ژمارانەی ڕژێم بۆ ئەنفالەکانی دیاریکردووە بە کارێکی باش نازانم ، بەڵکە ئەنفالەکان پێویستە بە ناوی ناوچەکانیانەوە ناو زەد بکرێن).

 

ئەنفالی گەرمیان کە لە ڕۆژی ڕەشی 7 نیسان یادی دامەزراندنی پارتی بەعس دەستی پێکرد و لە 20-4 کۆتایی پێهات ، وەک بەعس ئاسا دڕندانەترین قۆناغی ئەنفالەکان بوو ، هەرچەندە لەم شاڵاوەیان چەکی کیمیاوی بەکار نەهات " لە تازەشار بەکار هات " ، بە پێچەوانەی ئەنفالەکانی دیکە ، کە سەرجەمیان بە لێدانی چەکی کیمیاوی دەستیان پێکرد ، وەلێ  پێدەشتەکانی گەرمیان ئەو جوگرافیایە نەبوو بۆ بەرەو ڕوبونەوەی سوپای بەعس بۆیە زیانەکان گەورە بوون  ، لەگوندی تازە شار پێشمەرگەکانی ینک و حشع قوربانی گەورەیان دا ، بەڵام نەتوانرا پێش بە هێرشەکان بگرترێت  ، قەبارەی   سوپای هێرش بەر گەورەتر بوو لە توانای بەرەنگاربوونەوە ، کە پێشر لە دوو پرۆسەی ئەنفالدا تێسرەواندنی کاریگەریان بەر کەوت، زیانی گەورەی  ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال لەپرۆسەی ئەنفالی گەرمیان و لە ڕۆژەکانی 13-14-15 - 4-1988دا بوو ، بە تایبەتیش ڕۆژی 14-4 ، زیانەکانی ئەو ڕۆژانەی کارەساتەکە گەورەترین و زۆرترین زیان بوون کە بە سێیەک بۆ نیوەی کۆی قوربانیەکانی هەموو تاوانی   ئەنفال مەزەندە دەکرێت ، شەوی 13لەسەر 14 ی 4 بازنەی ئابلوقەدانی خەڵک تەسککرایەوە ، لە ملەسوورە زۆربەی خەڵکەکە تەسلیمکرانەوە ، لە ڕۆژی 14 نیساندا لەهەردوو گوندی ملەسورەو کوڵە جۆی حاجی حەمەجان  زۆربەی خەڵکی ناوچەکە پاش تەنگکردنەوەی بازنەی ئابلوقە لەسەریان هەموویانیان کۆکردەوە و ئەنفالیانیان کرد ، جاشەکان ڕۆڵی کارایان هەبوو لە ئەنفالکردنی ئەو خەڵکە .لەو ڕۆژەدا نزیک بە 20000 خەڵکی ناوچەکە کە بەشی زۆرییان ژن و مناڵ و پیر و پەککەوتە بوون کۆکرانەوە و بە ئیڤای سەربازی و تراکتۆرو ئۆتۆمۆبێلی هاووڵاتییانی ئەنفالکراو گواسترانەوە بۆ قۆڕەتوو (قۆڕەتوو دەکەوێتە سنوری ناحیەی مەیدانی  شاری خانەقینەوە،ئەم ناوچەیە لە دوای 1974 ەوە تەعریب کراوە) . پاشماوەی جل وبەرگەکانییان تا ناوەڕاستی نەوەدەکانیش مابوون . بەم هۆیەوە 14-4 وەک ڕۆژێک تیایدا دڕندەیی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال  گەیشتە ترۆپکی  تاوان هەڵبژێردرا بە ڕۆژی ڕەشی ئەنفال ،  ڕۆژێک دەیان هەزار هاووڵاتی پاش ئابلوقە دان و قەتیسکردنەوەیان لە ناو بانەیەکی تەسک  لە لایەن جاشەکانەوە لە پێشیانەوە فەتاح بەگی جاف تەسلیم بە بەعسکرانەوە ، بۆیە کاتێک 14-4 دێتە پێشەوە دەبێت ناوی ئەو جاشانە لە پێشی پێشەوە بن بۆ دادگاییکردن ،  وە ملە سوورەش  ئەو جێگەیە  بێت تاوانبارانی  جاشی  لێ ڕەجم بکرێت  .

 

بڕیاری حکوومەت بۆ بە فەرمی ناسینی ١٤\٤ بە رۆژی ئەنفال.

 

دیاریکردنی ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال هەنگاوێکی گرنگ بوو لەسەر دیاریکردنی ڕاستە ڕێگایەکی درووست بۆ بە جینۆسایدناسینی ئەنفال و بە مێژووکردنی و باشتر کردنی باری ژیای بەجێماوەکانی قوربانییەکانی .

 

هەموو کات زیان هەتیوەو قازانج باوکی زۆرە ، کە بۆیەکمجار داواکرا 14-4 بکرێت بە ڕۆژی ئەنفال  ، تەلەفزیۆنی ماڵانی بۆ فرۆشرا ، ڤیستیڤاڵەکانی تێکدرا ، لافیتەی پێپێچرایەوە ،کەسێک خۆی ناکرد بە خاوەندی ، وەلێ کە هەوڵی بێپسانەوە دەگات بە ئەنجام ، لە هەموو لایەکەوە یەکێک دەڵێت منم ، هەموو کات خەڵکانی بەرژەوەندخواست و هەلپەرست  لە دوای هەوڵەکان ئامادەن ،  بە قازانجی خۆیان  دەسکەوتەکان  بدوورنەوە  ، بە تایبەت  لە  ئاوهەوایەکی  وەک  ئەمڕۆ  کەیسی  ئەنفال  باشترین  ڕێگایە  بۆ بازرگانی  پێوەکردن  .

 

دوای 19 ساڵ لە تاوانی ئەنفال ، دوای 16 ساڵ لە ئازادبوونی کوردستان ، دوای 12 ساڵ لە نووسینەوەی یەکەم بەیانی فەرمی کە تیایدا داواکراوە 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال بناسرێت ، هەمان بەیان لە ڕۆژی خۆیدا لە ڕۆژنامەو دەزگاکانی ڕاگەیاندن بە بەربڵاوی بڵاوکراوەتەوە ، دوای ئەوەی ترسی هەڕەشەی کەس و کاری ئەنفالکراوەکان و شەرمەزاری بەرپرسان لە نەهێنانەوەی ڕوفاتی پیرۆزی کەس و کارەکانمان تۆقاندیانی ، لە بەرواری  4-4 -2007بڕیار لەسەر ئەوە درا 14-4 بەڕۆژی ئەنفال بناسرێت ، با پێکەوە سەیری ئەم هەواڵە بکەین :

 

" پیشنیوه‌رۆی دوینی 4/4/2007، ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی کوردستان به‌سه‌رۆکایه‌تیی نیچیرڤان بارزانی سه‌رۆکی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران و عومه‌ر فه‌تاح جیگری سه‌رۆکی ئه‌نجومه‌ن، له‌ته‌لاری ئه‌نجومه‌نی وه‌زیراندا کۆبوونه‌وه‌ی ئاسایی خۆی کرد.له‌کۆبوونه‌وه‌که‌دا ره‌زامه‌ندیی له‌سه‌ر پرۆژه‌ی بریاری دانانی رۆژی 14/4ی هه‌موو ساڵیک به‌رۆژی ئه‌نفالکراوه‌کان وه‌رگیرا ".

 

چۆن ١٤\٤ بوو بە ڕۆژی ئەنفال.

 

ئەو ڕۆژانەی ئەنفال جێی گرنگی پێدانی کەسو لایەنەکان نەبوو ، شەڕ  لەسەر  کۆنفرانس  و کۆنگرە و دەعوەتنامەکان و دەرچوون  لە ڕاگەیاندنەکان  لە   ئارادا نەبوو !!! ، کێشەیەکی بێ خاوەند و تا بڵێی بێکەس  بوو ،  ئەوەشی  کاری لەسەر  دەکرد بە  ئێسک  پەرست ناودەبراو  گاڵتەی پێدەکرا ،  ئەو باسکردن و کارکردنانەی هەبوو  پەرتوبڵاو بوو . لەو ڕۆژانەدا کۆمەلێک ڕۆشنبیر و هونەرموند و دلسۆزی ئەم گەلە ، بە سکی  برسی و  ماندوەیەتی سەختی ژیانەوە ، لە پاڵ نەبوونی و هەژاری خەمی ئەنفالەکانیان لە کۆل نا و شەویان دایە دەم ڕۆژەوە بۆ بە مێژوو کردنی ئەم تاوانە و دیاری کردنی ڕۆژێک بۆی ،  تاکو  لەو ڕۆژەدا قورسایی بدرێتە یادکردنەوەی تاوانەکە ، ساڵانە لە کاتت و ساتی خۆیدا یاد بکرێتەوە، ئەم یاداوەرییە نەمرێنرێت ، لە بیری تاکەکانی گەلەکەمان بە زیندویی بمێنێت  و ببێتە ڕچەی ناساندنی لەئاستی جیهانیدا .

 

پێویستە ئەو مرۆڤە دڵسۆزانەی کە هەوڵەکانیان بەری گرت بۆ دیاریکردنی ئەو ڕۆژە بە ڕۆژی ئەنفال ، ناویان بچێتە مێژووی بەگژا چونەوەی ئەنفال و ئەنفالچییەکان  ، منیش وەک ئاگادارێکی زۆرتر  لە هەر کەسێکی  دیکە لە بەشێکی زۆری ئەو چالاکیانە ، چەند دێرێک لەم یادە دەخەمە سەر کاغەز، بە داوای لێبوردن لە هەموو ئەو ناوانەی بە بێ هیچ هۆکارێک لە یادیانم کردووە ، تەنها  هۆکاریش  ئەوەیە ئاگاداری  کارو چالاکییەکانیان  نەبوومە یان ناویانم  لە یاد کردووە  ، چونکە تاوانە  ڕەنجی کەسانێک لە سەرەتادا  بۆ بەمێژوو کردنی ئەنفال هەوڵیان داوە و ڕەنجیان  داوە  ، چەندە هەوڵەکەیان  بچووکیش  بێت  لە یاد بکرێن ، بەری ڕەنجی کەسانی دی ، هەوڵ و ماندوبوونی کەسانی دی ئەگەر لەگەڵیانیشدا نەبیت لە یاد بکەیت ، ئەوانەی بازرگانی بە کارەساتەکانمانەوە دەکەن کاریان ئەوەیە ، لە کۆتاییدا سواری  ڕەنجی خەڵک دەبن و  بازرگانی  بە کارەکانەوە  دەکەن   .

 

پاش گەڕانێکی وورد بە ناو ڕۆژنامەکانی دوای ڕاپەڕین ، ئەوەی کەوتە بەر سەرنجم ،یەکەم وتار لە سەر ئەو ڕۆژە  نووسرابێت و تەئکیدی  لەسەر کرابێت  بە ڕێز کاک " ڕ. خ " لە کوردستانی نوێی ژ 66 نووسیویەتی ،  کە دوایی بۆم دەر کەوت ناوی بەڕێزی کاک ڕەحمان خانییە . هەروەها لە پەرتووکی تونی مەرگ کە بەڕێز کاک زیاد عەبدڕەحمان " نەجمەدین فەقێ عەبدوڵا" نووسیوییەتی هاتووە (( (c.d.a.w.e) لە ساڵی 1993 هەمان ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی یادکردنەوەی هەڕەشەکانی ئەنفال داناوە ویادی کردەوە . لە هەمان ڕۆژی ساڵی 1994 یش دا یادی ئەو ڕۆژە لە سنووری پارێزگای کەرکووک لە گەرمییان کرایەوە ، پێدەچێت ئەو ڕۆژە لە داهاتوودا ببێتە یادی قڕ کردنی بە کۆمەڵی گەلی کورد ( پەرتووکی تونی مەرگ  - ل9).لێرەدا نووسەر ئەگەرێک دادەنێت بۆ بوونی ئەم ڕۆژە بە ڕۆژی یادی قڕکردنی بە کۆمەڵی گەلی کورد ، نەک بە کردنی بە ڕۆژی ئەنفال .

 

وەلێ  کاک  شێخ سدیق  لێکۆڵەر  و چالاک  لە بواری پرسی  ئەنفال دەڵێت : لە 14-4-1993  بە پشتگیری  لیژنەی پارێزگای  کەرکووکی  حیزبی  شیوعی کوردستان  و مەڵبەندی  دووی  یەکێتی  نیشتمانی  کوردستان ئەو یادە کرایەوە  لە ئۆردوگای  سمود (ڕزگاری )  ، لیژنەی  ئامادەکار بریتی بوون لە   : شێخ  سدیق  ، دڵشاد  تاڵەبانی  ، هێمن کەرکووکی  "سەبوور " ، ئەو یادە  ڤیستیڤاڵێکی  گەورە  بوو ، بەشێک  لە چالاکییەکانی بریتی بو لە  : ئەنجامدانی ڕێپێوانێک لە ناو ئۆردوگاکەوە  بۆ بەردەم قوتابخانەیەک  ، ڕێپێوانەکە  بە تراکتۆر و ئۆتۆمۆبێل  نمایشی تاوانی ئەنفال بوو ، لەبەردەم قوتابخانەکە  وتاری لایەنەکان خوێنرایەوە  ، ڕۆژی دواتریش  لە کەلار پیشانگایەک  بەو بۆنەیەوە کرایەوە .

 

ڕۆژنامەکان ئەو ڕۆژانە  باشترین بەڵگە نامەن بۆ ئەوەی بزانیین ئەم هەوڵانەی دراون بۆ دیاریکردنی ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال چەند کاریگەر بونەو  جێگای خۆیان گرتوەو گەیشتوونە بە جێی مەبەست  و  توانیویانە ئەو داواکارییە  بسەپێنن.

 

ڕۆژنامەکانی کوردستان تاکو  ساڵی 1995 ئ، ەو ڕۆژەیان بە ڕۆژی ئەنفال نەناساندووە ، با چاوێک بە چەپکێک ناونیشان و مانشێتی ڕۆژنامەکانی ئەوکاتانە بخشێنیین .

 

کوردستانی نوێ ژمارە660 ی بەرواری 14-4-1994 ، لە مانشێتەکەیدا هاتووە ( بەییانامەی م س  ینک بە بۆنەی کۆچی دوایی هەڤاڵ ڕەسوڵ مەمەند ) ، ئیتحادی ژمارە 75 ی بەرواری 16-4-1994 یش هەمان بابەتە .

 

الاتحادی ژمارە 127 بەرواری 15-4-1995 لە مانشێتەکەی هاتووە ، (امریکا قلقە علی حقوق الانسان خێوێا فی اقلیم الکردی بترکیا).

ڕۆژنامەی یەکگرتوو  ژمارە 86 ی بەرواری 12-4- 1996 لە مانشێتەکەیدا هاتووە : ( فرە زمانی و فرە ڕەگەزی نیشانەی گەورەیی خودان و دەبێ بپارێزرێن ، ڕیسوا بێت سیاسەتی جینۆساید و قڕ کران ).

کوردستانی نوێی ژمارە 66 ی بەرواری 14-4-1992 لە مانشێتەکەی هاتووە : (سەرکەوتنێک لەگەڵ ڕژێم بەهای ئەو کاغەزەی نابێت کە لە سەری مۆر دەکرێت ).

 

کوردستانی نوێ ژمارە 962 بەرواری 14-4-1995 مانشێتەکەی بریتی بوو لە : (لە ژێر ڕۆشنایی ڕاپۆرتەکەی ئەکیوسدا بڕیاربوو دوێنێ ئەنجومەنی ئاسایش پڕۆژەی فرۆشتنی بەشێک لە نەوتی عێراق پەسەند دەکات ) (هەرچەندە لەم ژمارەیەدا بابەتی زۆر لەسەر ئەنفال لە لاپەڕەکانی ناوەوە بڵاو کراوەتەوە ، لە ناویشیاندا بەیاننامەی ڕێکخراوی ئاوارەو ئەنفالەکان لەسەر 14-4 و چالاکیەکانی ڤیستیڤاڵی یەکەمی ئەنفالەکان )ی تێدایە .کوردستانی نوێ ژمارە 1262 ڕۆژی یەک شەممەی بەرواری 14-4-1996 لە مانشێتەکەیدا هاتووە( تەنها بە دادگاییکردنی ئەنفالچییەکان ڕوحی شەهیدانمان شاد دەبێت  .

 

ئاڵای ئازادی  ژمارە 68 ی بەرواری 11-4-1993 دا لە مانشێتەکەی ئەمەی خوارەوە هاتووە : بە سەرخستنی دەست پَشخەری pkk ، بەرنامەی هاوبەش و هاوکاری سیاسی ،ئەرکێکی نەتەوایەتییە .

 

بەڵام لە ئاڵای ئازادی ژمارە 166 ی بەرواری 16-4-1995 دا هاتووە (ئەنفال بەڵگەی خۆڕاگری میللەتەکەمان و دڕندەیی دوژمنانە ).

 

لە بۆ پێشەوەی ژمارە 18 ی نیسانی 1995 (با یەکی ئایار بکەینە ڕۆژی بەرپاکردنی بزووتنەوەی شورایی جەماوەری بۆ کۆتایی هێنان بەشەڕ و برسێتی ، هاوکات بابەتێکی بچوک لە سەرەوە نوسراوە بە ناوی (کارەساتی ئەنفال  و وەحشییەتی ناسیۆنالیزم).

هەرچی ڕۆژنامەی برایەتی ژمارە 1920  بەرواری 14-4-1994 ە لە مانشێتەکەی هاتووە (هێژا مسعود بارزانی لە پرسەی خوالێخۆشبوو رسول مامەند ئامادە دەبێت ) ، هەرچەندە پەیامی برایەتی لەسەر کارەساتی ئەنفالە ، بەڵام هیچ ئاماژەیەک بە بەرواری 14-4 وەک ڕۆژی ئەنفال نەکراوە . بەڵام لە ڕۆژنامەی ووڵاتی بەرواری 15-4-1996 ژمارە 151 دا هاتووە (یادی  ئەنفالەکان هاندەرێکە بۆ سوور بوون لەسەر خەبات). هەرچی ڕۆژنامەی ڕێگای کوردستانی ژمارە 2 ی ساڵی 48 ی ساڵی 1992 هاتووە(پڕۆژەی بەڵگەنامەی بەرنامەی..) ، هەرچی ژمارە 94ی بەرواری 12-4-1993 هاتووە (هەلومەرجی کوردستان وا دەخوازێ کە بە پەلە هەوڵی بەستنی کۆبونەوەی سەرکردایەتی سیاسی بەرەی کوردستانی بدرێ) . هەرچی ڕێگای کوردستانی ژمارە 104 ی بەرواری 19-4-1994دا هاتووە (بە بۆنەی یادی شەشەمین ساڵڕۆژی شاڵاوی ئەنفالە بەدناوەکان پێویستە بایەخێکی زیاد بە 182000 ئەنفالکراوو کەس و کارەکانییان بدەین ).

 

سەرباری ئەوەی بابەتی ڕێگامان لەسەر ئەنفالە . بەڵام ڕێگای کوردستانی ژمارە 152 ی بەرواری 11-4-1995 لە مانشێتەکەی هاتووە (14 ی نیسان ساڵگەردی ئەنفالە شوومەکان و ڕەمزی گەورەترین تاوانی سەدام دژ بە گەلەکەمان )(ڕۆژی 14 نیسان ڕۆژێکی هەرگیز لە یاد نەچووە لە بیرو هزری َڕۆڵەکانی گەلەکەمان . ئەم ڕۆژە هێمایەکە بۆ گەورەترین تاوان کە ڕژێمە شۆفینیستییەکەی سەدام دژ بە گەلەکەمان ئەنجامی دا ). بەم جۆرە دەبینیین لە ساڵی 1994 ەوە  لە مانگی نیسان باسی ئەنفال کراوە ، بەڵام لە ساڵی 1995 ەوە جەخت لەسەر دیاریکردنی ئەم ڕۆژە بە ڕۆژی ئەنفال کراوەتەوە .

 

لە ساڵی 1994 دا لە ژێر درووشمی (دیاریکردنی چارەنووسی ئەنفالکراوەکان ) کۆمیتەی باڵای یادکردنەوەی ڕۆژانی ئەنفال لە یادی 6 ومین ساڵەی کارەساتی ڕۆژانی ڕەشی ئەنفالە بەدناوەکانی بەعس . لە ڕۆژانی 14-15-4-1994 زنجیرە چالاکییەکی لە کەلار و سمود ئەنجامدا ، لیژنەی سەرپەرشتی یادەکە لە لایەن مەڵبەندی کەرکوکی ینک و هاوڕێیانی حشکع- کەرکووک و یەکێتی هونەرمەندانی کوردستان سازدرا بوو (ک ن 18-4-1994 ژمارە 663).

 

لێرەدا پێویستە  ئەوە ڕابگەیەنین  لە ساڵانی  1995  و 1996  ،  بە داواکاری  ئێمە  لە ڕاگەیاندنەکان  14-4  وەک ڕۆژی ئەنفال  ناسێنرا و چووە  مانشێتەوە  ، پاش  سەردانیکردنی  هەر هەموویان  .

 

لە دەڤەری گەرمیان بەرێزان تەها سولێمان و سەردار عەبدللە و دڵشاد تالەبانی و ڕەحمان خانی و  گولاڵە  عەزیز  چالاکانە کاریان لەسەر دۆزی ئەنفال کرد.کاک سەردار عەبدللە  پێی  ڕاگەیاندم :  بۆ سالی دواتر مەبەستی 1996 ە ،  کە بینیمان لە 14-4 لە هەولێر یادی ئەنفال بە بەرففراوانی کرایەوە ، ئێمەش  لەوە بە دواوە سور بوین لەسەر دیاریکردنی  14-4وەک ڕۆژی ئەنفال .

 

نابێت ئەوەش لە یاد بکەین لە ئایاری ساڵی 1994 شانۆگەری وەرزێکی شووم پێشکەشکرا کە بەڕێزان فەخرەدین گەرمیانی و خاڵە حەمرین و لالۆ ڕەنجە و کۆمەڵێک دڵسۆزی دیکە ڕۆڵیان تێیدا هەبوو ، گوزارشتی لە تاوانی ئەنفال دەکرد ، وەلێ بە ئامانجی دیاریکردنی 14-4 نەبوو بە ڕۆژی ئەنفال و لەو ڕۆژەشا نمایشنەکرا  .

 

بانگەوازی ڤیستیڤالی یەکەمی ئەنفالەکان لە 12-3 بۆ ئەنجام دانی یەکەم ڤیستیڤال  لە هەولێر بڵاو کرایەوە ، کە لە 14-4 ڤیستیڤاڵەکە بۆ ماوەی یەک هەفتە لە هۆلی  مدیا بەردەوام بوو،ئەم بەڕێزانە ڕۆلیان لە ئامادە کردن و سەرکەوتنی گێڕا ((محمد ملا سدیق  - لالۆ ڕەنجدەر  - سەدرەدین خۆشناو-فاتیح شەیدا-کەریم غەفور " کەریمۆک"  - قادر نادر-فریاد هیرانی-ئاشتییە سور " دارا و پایزە" " ئەمڕۆ" ، محەمەد مشیر  -هاوار مستەفا-سۆزان مامە-بدرالدین سالح-نیهاد دزەیی-کەریم سەرکەش-هەردی سەردەم  - دەشتی سەردەم  -  فەلاح حەسەن  - عادیل قەشقە-مامۆستا ڕەحیم-عوسمان عمر( عوسمانی  خەتم ) -ڕزگار مام بۆرە- مامۆستا فرهاد خالید-نهاد جامی  - تەحسین فایەق-ئاوارە خان-کەریم مەلا-مامۆستا کمال غەمبار- هونەرمەند محەمەد ئیسماعیل- پارێزەر دلێر محەمەد شەریف -سەلاح مەزن-ئەندازیار عەبدالڕەحمان سدیق- ئازاد سلێمان و هاوکار و هێمن حەساری و شەفیق حاجی خدری و  کنێر و شەوقی دارەتوو و جەماڵ شوشە و عەدنان کۆچەر و ........هتد  .هەروەها بەڕێزان ڕزگار شوانی و ڕزگار حەساری و فواد سدیق  لە ڕێگای کوردستان و کاک ستران عبدللە و کاک دلشاد عبدللە و ئیسماعیل عەبدالکەریم لە کوردستانی نوێ و کاک غازی حەسەن و ئیدریس شەیداهۆ  و کاک بێکەس  حەمەد قادر  لە ئاڵای ئازادی بەشداری کاریگەریان کرد لە  ڕێگەی ڕۆژنامەکانیانەوە ، بەوەی کاریگەریان لەسەر ڕۆژنامە و ڕاگەیاندنەکانیان دانا بۆ ئەوەی 14-4 وەکو ڕۆژی ئەنفال بناسن و گرنگی پێبدەن و  مانشێتی  لەسەر  دابنێن  .

 

بۆ سالی دواتر جگە لەو بەڕێزانەی ناویان لە ڤیستیڤاڵی یەکەمدا هاتووە ،  بەڕێزان سەرهەد تۆفیق  - شوان داودی  - غازی حەسەن- گرفتار کاکەیی- هەردوو مامۆستای هێژاو تێکۆشەر  خالید دلێر و سەعید ناکام  و  محەمەد ساڵەیی و هەندرێن شەقڵاوەیی و پاڵەی خالید دلێر و هیوا ناسیح و ئەسکەندەر جەلال و فەرحان  و خالید کاوێس و ئازاد و ،،،، هتد .ئەو ساڵە بە داواکاری ئێمەو بە هاوکاری  بەڕێز کاوە نادر  پارت و ڕێکخراوە سیاسی و ڕۆشنبیرییەکان دەیان بەیاننامەیان لە 7-4  ەوە دەرکرد بە بۆنەی 14-4 و ناساندنی وەک ڕۆژی ئەنفال ،  لەوە بە دواوە ئیتر 14-4 وەک ڕۆژی ئەنفال بو بە ئەمری واقیع  .

 

ساڵی 1995 یەکەم بەیاننامە بە بۆنەی 14-4 ڕۆژی ئەنفال، ڕێکخراوی ئاوارەو ئەنفالەکانی کوردستان و دواتر دەزگای ناوەندی ڕاگەیاندنی یەکگرتووی کوردستان دەریان کرد ، هەرچەندە لە بەیاننامەکەی یەکگرتوودا هاتووە (ئێمە لە ئاوا ڕۆژێکدا کە یادی ئەو کارەساتە بێ دینی یە دەکەینەوە ،داوا لە هەموو دەزگاکانی ڕاگەیاندنمان دەکەین ، کە وەک تاوانە جینۆسایدییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و ، جەنگە جیهانییەکان و ،کارە بە کۆمەڵ کوژییەکانی ستالین و هیتلەر ، لە قەڵەمی بدەن و ،گڵاوی نیازی ڕژێم لە بەکارهێنانی وشەی (ئەنفال)ڕسوا بکەن و ، وشەو زاراوەیەکی بۆ بەکار بێنن کە ڕێسی پیلانی هەڵوەشێنێتەوە  -  بەشێک لە بەیاننامەی مەکتەبی ڕاگەیاندن بە بۆنەی یادی کارەساتی بەناو ئەنفالەوە  -  یەکگرتوو ژمارە 37 ) ، دیارە ئەم هەوڵەش لە لایەکەوە دڵسۆزییە بۆ پرۆسەکە ، لە لایەکی دیکەوە بەشێک بوو لە نەخشەکانی پارت و لایەنە ئیسلامییەکان بۆ سڕینەوەی وشەی ئەنفال ، نە چەسپینی لە کۆمەڵگای کوردەواریدا ، کە لەگەڵ بەها ئاینییەکاندا ناهاتەوە    .

ساڵی 1996 بەهۆی سەرکەوتن و دەنگدانەوەی ڤیستیڤاڵی یەکەمی ئەنفالەکان هەوڵەکان گەورەترەوە بوون  ، بە هەوڵ و کۆششی ڕێکخراوی ئاوارە و ئەنفالەکان لیژنەی سەرپەرشتی لە هەولێرو شەقڵاوە دروست کرا ،هەروەها داوا لە حزب و ڕێکخراوە سیاسی و جەماوەری و ڕۆشنبیرییەکان کوردستان کرا ، بەیاننامە بەبۆنەی 14-4 دەربکەن و لافیتە لەو یادەدا هەڵواسن ، تاکو  شاری هەولێر سیمای ئازییەت باری بە خۆوە بگرێت ،  لە ساڵی 1996 لیژنەی کاری هاوبەشی حیزبە کوردستانیەکان لە 1-4 ەوە بەیاننامەی هاوبەشیان دەرکرد لەسەر 14-4 و ناساندنی وەکو  ڕۆژی ئەنفال ، کە لە 7 حیزبی کوردستانی پێک هاتبوون ، سەرباری ئەم لایەنانەی خوارەوە : بزوتنەوی موسڵمانانی کوردی فەیلی  - سەرکردایەتی شۆڕگێڕ - حزبی اتحادی تورکمانی -کۆمەڵەی جوێلۆجی کوردستان-یەکێتی مامۆستایانی کوردستان-یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان-ڕێکخراوی ئاوارەو ئەنفالەکانی کوردستان-حزبی سۆسیالستی کوردستان-یەکێتی نەتەوەیی دیموکراتی کوردستان-دەستەیەک لە ڕابەرانی بزووتنەوەی کرێکاری-کۆمەڵەی ڕوناکبیری کۆمەڵایەتی گەرمەسێر . سەرباری ئەوەی دەیان پارت و ڕێکخراوی سیاسی لافیتەیان بە داواکاری ئێمە لەناو ڤیستیڤاڵەکەو شەقامەکانی هەولێر و بەردەم بنکەو بارەگاکانییان هەڵواسی ، ئەو بایاننامانەش بە سوپاسەوە بە داواکاری ئێمە دەرکراون  .

 

لە بواری ڕاگەیاندندا ڕۆژنامەکانی ووڵات ، ئاڵای ئازادی ، یەکگرتوو ، پاڵە مانشێتەکەیان لەسەر ئەنفال بوو ،ڕێگای کوردستانیش سەرتاپای بە ڕەش دەرچوو و مانشێتەکەشی لەسەر ئەنفال بوو .

 

ئەم بروسکەی پشتگیرییانەش گەیشتنە بەڕێوەبەرانی ڤیستیڤاڵەکە : ( دەستەی ڕۆژنامە نووسانی ئازاد-حزبی الاتحادی تورکمانی-مکتب سیاسیی - تیپی شانۆی نیشتمان-مەکتەبی پەیوەندییەکانی یەکرتووی ئیسلامی کوردستان-حزب الاخاء تورکمانی  - مکتب سیاسی - بزاڤی خوێندکارو لاوانی کوردستان - سکرتارییەتی باڵ - حیزبی ڕزگاری کوردستان-مەکتەبی سیاسی - مەڵبەندی ڕۆشنبیری میزۆپۆتامییا - یەکێتی پێشەنگانی کوردستان-کۆمەڵەی جەنگاوەرانی پێشەنگی کوردستان-کۆمەڵەی جیۆلۆجی کوردستان-یەکێتی بێکارانی کوردستان-کۆمەڵەی ئاوارەکانی کوردستان-ڕێکخراوی جیهانی بۆداکۆکی کردن لەمافی مرۆڤ(ئەمینداری گشتی)-بزوتنەوەی ڕۆشنبیرانی ئاشتیخواز-هەولێر - کۆمەڵەی نەتەوەیی کورد-مەڵبەندی چوار - کۆمیتەی ڕێکخستنی هەولێری حیزی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراق - کۆمەڵەی فەرهەنگ و ئاوەدان کردنەوەی باڵەکەیاتی - یەکێتی ژنانی کوردستان-مەکتەبی سکرتاریەت - ئەنجومەنی پارێزەرانی کوردستان - تیپی شانۆی ڕۆژی نوێ - بزووتنەوی دیموکراتی گەلی کوردستان - کۆمەڵەی زیندانیە سیاسییەکان - مەکتەبی تەنفیزی یەکێتی جوتیارانی کوردستان - خوێندکارانی یەکێتی نەتەوەیی دیموکراتی کوردستان - کۆمیتەی پارێزگای هەولێری حیزبی شیوعی کوردستان - کۆمەڵێک لە ڕۆشنبیرانی شاری هەولێر - کۆمیتەی تایبەتی مەکتەبی سیاسی  ی ن ک - خوێندکارانی پەیمانگای هونەرە جوانەکان - ڕێکخراوی ئاوارەو ئەنفالەکانی کوردستان - لەشکری 16 دەشتی هەولێر ینک - تیپی شانۆی حەمرین - کۆمەڵەی ئافرەتانی کوردستان - ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ لە کوردستان (کوردستان ۆچ) - ناوەندی هەولێری پارتی کاری سەربەخۆیی کوردستان  - ڕادیۆی ڕێگای کوردستان - ڕێکخراوی تێکۆشانی ڕەنجدەرانی کوردستان - ڕێکخراوی ڕەوتی بەلشەفیک - یەکێتی گشتی قوتابییانی کوردستان).

 

ئەم لایەنانەی سەرەوە ناویان هاتووە ، زۆربەشیان بە هەڵواسینی لافیتە لە دەرەوەی هۆڵی ڤیستیڤاڵ بەشدارییان کرد ، شاری هەولێر تا ئەوکاتە هیچ بۆنەیەکی وای تێدا نەکرابوو ، ئەوەندە لافیتەی تێدا هەڵبواسرێت بە درێژایی چەندین کم بەملاو ئەولای هۆڵی میدیایا ، سیمای  ئازییەت باری  گشتی بەخشی .

 

ئەم لایەنانەی خوارەوەش تەنها لافیتەیان لە ڤیستیڤاڵەکەدا هەبوو : ( بیرۆی پارتی کاری سەربەخۆیی کوردستان- یەکێتی نەتەوەیی دیموکراتی کوردستان- ڕۆژنامەی ووڵات-ڕۆژنامەی شمس وەتەن-حیزبی شیوعی عێراق-پارتی کرێکارانی کوردستان-لیژنەی پارێزگای کەرکوکی حیزبی شیوعی کوردستان-یەکێتی ئافرەتانی زەحمەتکێشان-لقی هەولێری حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان-کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان-ڕادیۆی نیشتمان-حیزبی شیوعی کوردستان مەکتەبی سیاسی-کۆمەڵەی ڕوناکبیری کۆمەڵایەتی کەرکووک- کۆمەڵەی ڕوناکبیری و کۆمەڵایەتی گەرمەسێر  - مەکتەبی مافی مرۆڤی ی ن ک-یەکگرتووی خوشکانی ئیسلامی کوردستان) ، هەروەها ئەم هونەرمەندانەش بە تابلۆ بەشدارییان کرد لە پیشانگای کورد قڕان : (جوهەر محەمەد خدر-دارا محەمەد عەلی-دلێر محەمەد شەریف - سلێمان شاکر - سەربەست عومەر - سۆران-جعفر محمد غریب-جماڵ مشیر-عبداڵلە سەراج-فیسەڵ عوسمان-کامران  -  ڕزگار فقێ عبداڵلە-ئازاد ئەنوەر-گرفتار کاکەیی)(چارەنووس ژمارە 2  - حوزەیرانی 1996) *.

 

دیارە ئاماژەم بە زۆر ناو دا ، کەسانی تێدا بوو وەک بەدرەدین حەمەساڵەح و کاک نیهاد دزەیی و سەرهە تۆفیق  کە زۆر ماندوو بوون ، کەسانی دیکەش بەشدارییەکی ڕەمزییان کرد ، پشتیوانییەکی مەعنەوی بوون بۆ یاداوەرییەکە .

 

هەرچەندە ڤیستیڤاڵی دووەم یاساغکرا و ڕێگە لە ئەنجامدانی گیردرا لە شاری هەولێر ، وەلێ کە مەممنوع کرا زیاتر مەرغوب بوو ، گرنگ ئەوەیە پەیامەکانی چەسپی و لە کۆتاییدا ڕۆژێک دیاریکرا بە ڕۆژی ئەنفالکراوەکانمان ، لەو ڕۆژەدا خەم و داواکارییەکانمان یەک دەخەین ، بە چاو بۆ ئازیزانمان دەگرێین ، بە بیر ڕێگایەک دەدۆزینەوە بۆ بە یاساییکردن بە مێژووکردنی ، بە دەست  و دەنگێکی بەرزیش ئازایانە دەڵێین سەرجەم تاوانکاران بێجیاوازی بۆ بەردەم دادگا ،  پەیامەکانی  14-4  لە بەجینۆساید ناسینی  ئەنفال  و  بە دادگایی  گەیاندنی تاوانباران و باشتر کردنی باری ژیانی قوربانیان  هەر دەگاتە بەر.

 

______________________________________________

* دامەزرێنەر و سکرتێری پێشووی ڕێکخراوی ئاوارەو ئەنفالەکانی کوردستان.

 

چالاکییه‌کانی ڤیستیڤاڵی یەک و دوو بە سکانەر وەک خۆی:

 

 

 

ماڵپه‌ڕی عه‌‌لی مه‌حمود محه‌مه‌د