په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

٣٠\٦\٢٠١١

ئه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی عه‌ره‌ب.. په‌ند له‌ چاره‌نووسی ناپلیۆن وه‌ربگرن.


ره‌زا شـوان     

 

چل و سێ ساڵ به‌ر له‌ ئێستا ، کتێبێکی نووسه‌ری ناسراوی میسری توفیق الحکیم م خوێنده‌وه‌ له‌ ژێر ناوی ادب الحیاه‌ ــ ئه‌ده‌بی ژیان دا .. له‌و کتێبه‌دا چه‌ند بابه‌تێکی هه‌مه‌جۆره‌ی به‌سوودی تێدایه‌ .. له‌ نێو بابه‌ته‌کاندا بابه‌تێک زیاتر سه‌رنجی ڕاکێشام و تا ئه‌مڕۆش له‌بیرمه‌ .. ناونیشانی بابه‌ته‌که‌ش عجله‌ الحیاه تدور دائما الی الامام ـ پێچکه‌ی ژیان هه‌رده‌م بۆ پێشه‌وه‌ ده‌خولێته‌وه‌ .. ئه‌م بابه‌ته‌ به‌ کورتی باس له‌ چیرۆکی کۆتایی ڕه‌شی ژیانی ناپلیۆن ده‌کات .. بۆ نووسینی ئه‌م بابه‌ته‌ش توفیق الحکیم وه‌کو خۆی ده‌ڵێ سوودی له‌ نووسینێکی نووسه‌رێکی فه‌ره‌نسی وه‌رگرتووه‌ ــ ناوه‌که‌یم له‌ یاد نه‌ماوه‌.

ناپلیۆن پۆناپارد ( ١٧٦٩ ــ ١٨٢١) هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ حه‌زی به‌ پێشڕه‌وی و سه‌رکێشی و سه‌رکردایه‌تی ده‌کرد .. ناپلیۆن ته‌مه‌نی شانزه‌ ساڵ بوو کۆلێجی سه‌ربازیی ته‌واکرد و بوو به‌ ئه‌فسه‌رێک له‌ سوپای فه‌ره‌نسادا .. پله‌ به‌ پله‌ پایه‌ی به‌رزبۆه‌ .. له‌ته‌مه‌نی سی ساڵیدا بوو به ئیمبراتۆری فه‌ره‌نسا، بۆ ماوه‌ی ١٤ ساڵ له‌م پۆسته‌ باڵایه‌دا مایه‌وه‌.


شایانی باسیشه‌ به‌شێکی گه‌و‌ره‌ی ئه‌م سه‌رکه‌وتنه‌ی ، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پاڵپشتی و هاندانی ژنه‌ بلیمه‌ته‌که‌ی .. بۆیه‌ ناپلیۆن ده‌ڵێ : له‌ دوای هه‌موو گه‌وره‌ پیاوێکه‌وه‌ ژنێک هه‌یه‌

ناپلیۆن که‌ بوو به‌ ئیمبراتۆری فه‌ره‌نسا ، ده‌سه‌ڵاتی قورغ کرد و له‌ خۆی بایی بوو.. هه‌ر خه‌ریکی ڕابواردن بوو..به‌ پێڵاوه‌ سه‌ربازییه‌کانییه‌وه‌ پێی ده‌کێشا به‌سه‌ر خاکی فه‌ره‌نسا و ده‌یوت : فه‌ره‌نسا من .. به‌ڵکو من هه‌موو ئه‌وروپا و جیهانیشم .. هه‌ر ئه‌م با چوونه‌ که‌وڵه و‌ خۆپه‌رستییه‌ی بوو که‌ سه‌ری خوارد .. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناپلیۆن ، که‌سێکی جه‌ربه‌زه‌ و ئازا و قسه‌زان بوو .. ڕه‌نگه‌ سه‌دام حوسین ی گۆڕبه‌گۆڕیش ، زۆر سه‌رسامی قسه‌که‌ی ناپلیۆن بووبێت ، که‌ ڕژێمه‌ شۆڤێنییه‌که‌ی ده‌یوت : اژا قال ێدام ، قال العراق ـ ئه‌گه‌ر سه‌دام وتووبێتی ، عێراق وتوویه‌تی .. ئه‌مه‌ش به‌زۆر خۆسه‌پاندنه‌.

ناپلیۆن ، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی که‌ ده‌سه‌ڵاتدارێکی خۆپه‌رست بوو .. به‌ڵام ڕیفۆرمخوازیش بوو.. ناپلیۆن له‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتیدا گه‌وره‌ترین گۆڕان و چاکسازیی له‌ سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردن و ده‌زگاکانی یاسایی فه‌ره‌نسادا ئه‌نجام دا.

ناپلیۆن له‌ لایه‌ن به‌ریتانیاوه‌ ده‌سگیرکرا و..له‌ سنت هێلانه‌ که‌ دوورگه‌یه‌کی بچووکه‌ و ده‌که‌وێته‌ ناو ئۆقیانووسی هێمن ه‌وه‌.. له‌ به‌ندیخانه‌یه‌ک دا به‌ندیان کرد.. به‌ ته‌نها خستیانه ژوورێکی په‌رپووته‌وه‌‌ .. مه‌گه‌ر ته‌نها گوێی له‌ جریوه‌ی چۆله‌که‌ و له‌ قیڕه‌ی بۆق بوایه‌.. دیمه‌نی ناپلیۆن ، دیمه‌نێکی به‌زه‌یی پیاهاتنه‌وه‌ بوو .. له‌ دیمه‌نی ورچێکی ئه‌ڵقه‌ له‌ لووتی زنجیر کراو ده‌چوو .. نه‌ یاوه‌ر و نه‌ پاسه‌وان و نه‌ خزمه‌تکار به‌ ده‌ورییه‌وه‌ ‌بوون .. زۆر جاریش پایپی تووتن کێشانه‌که‌ی له‌ دست به‌رده‌بووه‌ و.. ده‌که‌وتۆته‌ ئه‌م دیوی ده‌رگا شیشبه‌نده‌که‌ی ژووره‌که‌ی.ناپلیۆن زۆر به‌ کزی و به‌ داماوییه‌وه‌ له‌ پاسه‌وانه‌ ده‌رگاوانه‌که‌ ده‌پاڕایه‌وه‌ .. که‌ پایپه‌که‌ی هه‌ڵبگرێ و بیداته‌وه‌ به‌ ده‌ستی .. به‌ڵام پاسه‌وانه‌که‌ هه‌ر لاشی لێ نه‌ده‌کرده‌وه‌ .. ناپلیۆن ئازارێکی ده‌روونی زۆری چه‌شت و نه‌خۆش که‌وت .

ئه‌و ناپلیۆن ـه‌ی ده‌یخوڕی و ده‌یبڕی و ده‌ینه‌ڕان و ده‌یشیڕاند و.. کۆشکه‌که‌ی ده‌هێنایه‌ له‌رزین و .. به‌ ده‌یان پاسه‌وان و ده‌ستوپێوه‌ند ، به‌ ده‌نگییه‌وه‌ ده‌هاتن و له‌ به‌رده‌می دا ده‌له‌رزین و.. کڕنۆشیان بۆ ده‌برد و.. چاوه‌ڕێی قسه‌ و فه‌رمانی خاوه‌ن شکۆی گه‌وره‌یان بوون .. که‌چی ئسێتا به‌بێ که‌سی و به‌ ملکه‌چی و ڕه‌زیلی له‌ به‌ندیخانه‌دا ده‌ژی..!


ئه‌مه‌یه‌ ڕۆژگار و چاره‌نووس .. کورد وته‌نیش : دنیا تاسه‌ر بۆ که‌س نی یه‌

ناپلیۆن له‌ ساڵی ١٨٢١ دا.. به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ کۆچی دوایی کرد.. نه‌ ئاوریشمی نایاب کرا به‌ کفنی و.. نه‌ کێله‌کانی گۆڕه‌که‌شی له‌ مه‌ڕمه‌ڕی نایاب و گران به‌ها بۆ کران..


ئه‌م ده‌سه‌ڵاتدار و ئیمبراتۆره‌..ده‌بوایه‌ به‌ ڕێوڕه‌سمێکی سه‌ربازیی شکۆداری زۆر مه‌زن و شایسته‌ .. به‌ جۆق و موزیک و ته‌پڵ و مارشی سه‌ربازی و به‌ تۆپ ته‌قاندنی ڕێزلێنان و ماته‌مینی .. ته‌رمه‌که‌ی بۆ گۆڕستان ببرایه‌ و به‌ خاکیان بسپاردایه‌ .. به‌ هه‌زران که‌سی ناودار و سه‌رکرده‌ی جیهانی ئاماده‌ی ناشتنی بوونایه‌..فه‌ره‌نسی یه‌کان ڕه‌شپۆش بوونایه‌.


که‌چی وا نه‌بوو..زۆر به‌ بێده‌نی و سارد و سڕی و بێ نازی‌ ، چه‌ند که‌سانێک ته‌رمه‌که‌یان هه‌ڵگرت و بردیان و به‌ خاکیان سپارد.

ئه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارای جیهان ، دیکتاتۆره له‌ خۆباییه‌کانی عه‌ره‌ب .. ده‌بۆایه وانه‌ و په‌ندتان له‌ به‌سه‌رهات و چاره‌نووسی ناپلیۆن وه‌ربگرتایه‌.. ده‌بوایه په‌ندتان له‌ چۆنییه‌تی کۆتایی هاتنی ژیانی ستالین ، هیتله‌ر ، نیکۆڵای چاوچیسکی ، شای ئێران ، میلۆۆڤیچ ، سه‌دام حوسێن وه‌ربگرتایه‌.. ئه‌گه‌ر هه‌ریه‌که‌ له‌ زین العابدین بن عه‌لی و حوسنی موباره‌ک کۆتایی ژیانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌ زۆردارانه‌یان له‌ به‌رچاو بوایه‌.. تووشی ئه‌م ڕۆژه‌ ڕه‌شه‌ی تێی که‌وتوون نابوون ..بێگومان چاره‌نووسی دیکتاتۆره‌کانی تری هاوشیوه‌یان ، هه‌ریه‌که‌ له‌ ( عه‌لی عه‌بدوڵا ساڵح و موعه‌مه‌ر قه‌زافی و به‌شار ئه‌سه‌د ) و...هتد.. له‌ چاره‌نووسی زین العابدین و موباره‌ک ، ئه‌گه‌ر خراپتر نه‌بێت باشتر نابێت.. هێشتا حه‌ق و حیساب و سزای ڕه‌وایان ماوه‌.. ئه‌مه‌ش کۆتایی چاوه‌ڕوان کراوی هه‌موو زۆردار و سته‌مکارێکه.


خۆزگه‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ی عه‌ره‌ب ، سه‌رکرده‌ی تێکۆشه‌ر و قاره‌مان و به‌ ڕاستی گه‌ل و نیشتمانپه‌وه‌ر‌ی کۆماری باشووری ئه‌فریقا ، نیلسن ماندێله‌ یان له‌ به‌رچاو بگرتایه ، که‌ هه‌موو ئاواتێکی ئه‌وه‌بوو، که‌ ئازادی و دیموکراتی و ئاشتی و یه‌کسانی و دادپه‌روه‌ری بۆ نیشتمانه‌که‌ی دابین بکات .. چاوی له‌ ده‌سه‌ڵات و حوکمڕانی گیرفان پڕکردن نه‌بڕیبوو.‌

نه‌رویج
ماڵپه‌ڕی ره‌زا شوان

 

 

 

په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک