١٩\٦\٢٠٢٦

فەلسەفەی جوانیی لای سوکرات:

کاتێک ڕەوشت دەبێتە پێوەری شۆخوشەنگیی.

کارزان عەزیز      

جوانیی چییە؟ ئەمە ئەو پرسیارە ئەزەلییەیە کە مرۆڤایەتی لە سەرەتای مێژووەوە تا ئەمڕۆ بەدەستییەوە دەناڵێنێت. لە جیهانی هاوچەرخی ئێستاماندا، کە تێیدا چەمکی جوانیی کورتکراوەتەوە لە چوارچێوەی ڕووکار، نەشتەرگەرییە جوانکارییەکان، و فلتەرەکانی سۆشیاڵ میدیا، گەڕانەوە بۆ قووڵایی فەلسەفەی یۆنانی کۆن، بە تایبەت بۆ لای باوکی فەلسەفە، سوکرات، نەک هەر پێویستییەکی ڕۆشنبیرییە، بەڵکو هۆشیارکردنەوەیەکیشە بۆ ڕۆحی مرۆڤی مۆدێرن.

بۆ تێگەیشتن لەوەی جوانیی لای سوکرات چییە، دەبێت سەرەتا لەوە تێبگەین کە ئەو چۆن سەیری جیهانی دەکرد. سوکرات هیچ کتێبێکی لەدوای خۆی جێنەهێشت، بەڵکو لە ڕێگەی گفتوگۆکانی لەگەڵ ئەفلاتوونی قوتابی و گزینۆفۆندا، شۆڕشێکی لە تێگەیشتنی ئێمە بۆ چەمکەکان بەرپا کرد. پێش سوکرات، فەیلەسوفەکان زیاتر سەرقاڵی سروشت و گەردوون بوون، بەڵام سوکرات فەلسەفەی لە ئاسمانەوە هێنایە سەر زەوی و خستییە ناو ناخی مرۆڤەوە.

کێشەی پێناسە: جوانیی لە کوێدایە؟

لە دیالۆگی ناسراوی «هیپیاسی گەورە»دا، سوکرات لەگەڵ سۆفستاییەک بە ناوی هیپیەس دەکەوێتە گفتوگۆ لەسەر پرسیاری: «جوانیی چییە؟».

هیپیەس، کە نوێنەرایەتی عەقڵیەتی باوی ئەو سەردەمە دەکات، وەڵام دەداتەوە و دەڵێت: «کچێکی جوان، جوانییە.» یان «زێڕ جوانییە.».

بەڵام سوکرات بە فێڵە فەلسەفییە ناسراوەکەی خۆی (تەشقەڵەی سوکراتی) وەڵامەکەی ڕەتدەکاتەوە و دەڵێت: «من نەمپرسی چ شتێک جوانە، بەڵکو پرسیم خودی جوانیی چییە؟ ئەو بنەمایە چییە کە وادەکات کچێک یان زێڕێک بە جوان دابندرێت؟».

لێرەوە سوکرات جیاکاری دەکات لە نێوان «شتە جوانەکان» و «خودی جوانیی». ئەو پێی وایە شتە ماددییەکان دەگۆڕێن، پیر دەبن و لەناو دەچن. کچێکی جوان ڕۆژێک دێت پیر دەبێت، ئەسپێکی جوان ڕۆژێک دێت تیا دەچێت، بەڵام «چەمکی جوانیی» خۆی وەک ئەسڵێکی نەگۆڕ دەمێنێتەوە.

سێگۆشەی سوکراتی: جوانیی، چاکە، و سوودمەندی.

شۆڕشی ڕاستەقینەی سوکرات لە فەلسەفەی جوانکارییدا لەوەدایە کە ئەو جوانیی لە ڕووکاری دەرەکی جیا دەکاتەوە و دەیبەستێتەوە بە دوو چەمکی ترەوە: ''چاکە و سوودمەندی''.

لای سوکرات، هیچ شتێک ناتوانێت جوان بێت ئەگەر «چاک» نەبێت، و هیچ شتێکیش چاک نییە ئەگەر «سوودبەخش» نەبێت بۆ مرۆڤایەتی. بۆ نموونە، کاتێک لە سوکرات دەپرسن: «ئایا قەڵغانێکی جەنگیی زێڕین جوانترە یان قەڵغانێکی ئاسایی کە لە دار دروست کراوە؟».

سوکرات وەڵام دەداتەوە: «دارەکە جوانترە!» چونکە لە کاتی جەنگدا، قەڵغانە دارینەکە ژیانی جەنگاوەرەکە دەپارێزێت و ئەرکی خۆی بەڕاستی دەپێکێت، لەکاتێکدا قەڵغانی زێڕین قورسە و ڕەنگە ببێتە هۆی کوشتنی خاوەنەکەی. لێرەوە، جوانیی هاوواتایە لەگەڵ گونجانی شتەکان بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکەی خۆیان.

«جوانیی هەر شتێک لەوەدایە کە بۆ چ مەبەستێک دروستکراوە، بە باشترین شێوە ئەو مەبەستە بپێکێت.» - سوکرات.

جوانیی ڕۆح: باڵاترین جۆری شۆخوشەنگیی.

گرنگترین و قووڵترین ڕەهەندی فەلسەفەی سوکرات، کورتکردنەوەی جوانییە لە ناوەوەی مرۆڤدا. سوکرات خۆی، لە ڕووی شێوەی دەرەکییەوە، پیاوێکی کەمئەندام، بە چاوی زەق و لووتێکی پان و شێوەیەکی نەگونجاو وەسف کراوە (بەپێی پێوەرەکانی یۆنانی کۆن). بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، هەموو گەنجانی ئەسینا شەیدای بوون. بۆچی؟ چونکە جوانییەکی تری تێدا بوو کە مانا بە ژیان دەبەخشێت: جوانیی ڕۆح.

بۆ سوکرات، دادپەروەری، دانایی، ئازایەتی و ڕەوشتبەرزی، باڵاترین شێوەی جوانیین. مرۆڤێک کە خاوەنی ڕۆحێکی پاک و عەقڵێکی دانا بێت، لە هەر شتێکی تری سەر زەوی جوانترە، تەنانەت ئەگەر ڕووکاری دەرەوەشی سادە یان ناشرین بێت. ئەو پێی وابوو کێشەی مرۆڤەکان ئەوەیە کە کاتێکی زۆر بەفیڕۆ دەدەن بۆ جوانکردنی جەستەیەک کە لە کۆتاییدا دەبێتە خۆراک بۆ خاک، بەڵام گوێ نادەن بەو ڕۆحەی کە ئەبەدییە.

پەیامێک بۆ سەردەمی ئێستا.

ئەگەر ئەمڕۆ سوکرات لە ژیاندا بووایە و سەیری پەیجەکانی سۆشیاڵ میدیا و پێوەرە نوێیەکانی جوانیی بکردایە، بە دڵنیاییەوە دەیگوت: «ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە تێیدا ڕووکارەکان پەرستراون و ناوەڕۆکەکان فەرامۆش کراون.».

فەلسەفەی جوانیی لای سوکرات داوایەکمان لێدەکات: داوامان لێدەکات چاوەکانمان لەسەر شاشەکان و نواندنە دەرەکییەکان لابدەین و سەیری ناخی خۆمان بکەین. جوانیی ڕاستەقینە لەو وشە پڕ لە مێهرەبانییەدایە کە بە مرۆڤێکی غەمباری دەڵێیت، لەو دادپەروەرییەدایە کە لە ژیانتدا پەیڕەوی دەکەیت، و لەو داناییەدایە کە پێی دەژیت.

کەواتە، کاتێک جارێکی تر پرسیاری «جوانیی چییە؟» ڕووبەڕووت دەبێتەوە، وەک سوکرات بیر بکەرەوە: سەیری دڵ و عەقڵ بکە، چونکە چاوەکان زۆرجار فریودەرن، بەڵام ڕۆحی جوان هەرگیز وەک سەراب وێنا نابێت. «چونکە چاوەکان زۆرجار بە سەرابی ڕووکار دەخەڵەتێن، بەڵام ڕۆحی جوان حەقیقەتێکی ڕوونە و کات ناتوانێت بیبزوێنێت.».
 

ماڵپەڕی کارزان عەزیز