په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

١٨\٦\٢٠١٠

له‌ هاوخه‌باتییه‌وه‌ بۆ ته‌خوین.


جه‌لال چوارتایی

- به‌شی نۆهه‌م -


به‌شێکی هێجگار گرنگ له‌ بابه‌ته‌که‌ی کاک نه‌وشیروان بریتییه‌ له‌[ده‌ستور: خه‌بات بۆ سه‌رۆکایه‌تی یان بۆ مافی کورد؟] . له‌م به‌شه‌دا کاک نه‌وشیروان ئاماژه‌ به‌ چه‌ند ڕاستییه‌کی تاڵ ده‌کات و ده‌ڵێت :- [{ ا- تاڵه‌بانی‌ له‌ چه‌ند جێگه‌یه‌کی راپۆرته‌که‌ی دا شانازی‌ ئه‌کا به‌و ده‌ستکه‌وتانه‌وه‌ که‌ له‌ ده‌ستوری‌ عێراق دا ‏نوسراون، که‌سێ ئاگای له‌ پرۆسه‌ی نوسینی نه‌بێ وائه‌زانێ ئه‌مه‌ قاره‌مانی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ ده‌سکه‌وته‌ ده‌ستوریه‌کان. ب- ئه‌و ره‌شنوسه‌ی‌ که‌ بۆ ده‌ستور نوسرابو ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌رکۆماری‌ سنوردار کردبو، پایه‌ی سه‌رکۆماری کرد بوه‌ کارێکی‌ ته‌شریفاتی‌. تاڵه‌بانی‌ خۆی‌ ئاماده‌کردبو ببێته‌ سه‌رکۆمار، ئه‌و ‏ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ بۆ سه‌رکۆمار، واته‌ بۆ خۆی‌ به‌ که‌م ئه‌زانی‌. ئه‌یویست ده‌سه‌ڵاته‌کانی‌ ‏فراوان بکات.


تاڵه‌بانی‌ به‌مه‌ رازی‌ نه‌بو، له‌ کۆبونه‌وه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی‌ رۆژی‌ یه‌که‌م دا له‌سه‌ر ‏ده‌سه‌ڵاته‌کانی‌ سه‌رکۆمار دوانێکی‌ توندوتیژی دا. له‌به‌رئه‌وه‌ی که‌س نه‌بو به‌ هاوده‌نگی‌ به‌ ‏توڕه‌ییه‌وه‌ کۆبونه‌وه‌که‌ی‌ به‌جێهێشت‌و ئیتر هیچ به‌شداریه‌کی‌ جدی‌ و کاریگه‌ری‌ له‌ ‏گفتوگۆکانی‌ نوسینی‌ ده‌ستوردا نه‌کرد، دو جار نه‌بێ‌ که‌ هه‌ردوک جاره‌که‌ش‌ به‌ زه‌ره‌ر بۆ ‏کورد ته‌واو بو:‏


یه‌کێکیان، زوربه‌ی‌ لایه‌نه‌ عه‌ره‌بیه‌کان رازی‌ کرابون به‌وه‌ی که‌ له‌ ده‌ستوری‌ نوێی‌ عێراق دا ‏ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ نه‌کرێت "عێراق به‌شێکه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب" که‌ ساڵه‌های ساڵ هۆی ناکۆکی کورد و حکومه‌تی ناوه‌ندی عێراق بوه‌. ئه‌م ماده‌یه‌ له‌ ده‌ستوری‌ چه‌ند ‏ده‌وڵه‌تێکی‌ عه‌ره‌بی دا هه‌یه‌‌و له‌ ده‌ستوری‌ چه‌ند ده‌وڵه‌تێکی‌ تردا نیه‌. ‏


تاڵه‌بانی‌ بۆ رازیکردنی‌ عه‌ره‌ب پێشنیارێکی‌ هێناو، وتی: "ئه‌مه‌ هی‌ عه‌مرۆ موسای ‏ئه‌مینی عامی‌ جامیعه‌ی‌ عه‌ره‌بیه‌‌و منیش پێم باشه‌ بیخه‌ینه‌ ده‌ستوره‌وه‌". پێشنیاره‌که‌ی بریتی بو له‌وه‌ی ئه‌م رسته‌یه‌: "وهو عچو مۆسس وفعال فی جامعه‌ الدول العربیه‌ وملتزم بمیپاقها" بخرێته‌ ماده‌ی 3 ی ده‌ستوره‌وه‌. پێشنیاره‌که‌ی به‌ خۆشیه‌وه‌ وه‌رگیرا و خرایه‌ ده‌ستوره‌وه‌، به‌وه‌ش ناوه‌رۆکی ماده‌ی 3 که‌ دانی نابو به‌وه‌دا: "عیراق وڵاتێکی فره‌نه‌ته‌وه‌ و فره‌ئاین و فره‌مه‌زه‌ب" ه‌ لاواز بو.


دوهه‌میان، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ نوسینی‌ ده‌ستور ته‌واو بو، ئیتر ئه‌بو بڵاوبکرێته‌وه‌‌و بخرێته‌ ‏به‌رده‌م ده‌نگده‌رانی‌ عێراق بۆ قه‌بوڵکردن یان ره‌فزکردن، زالمای خه‌لیل زاد، سه‌فیری‌ ئه‌مه‌ریکا، له‌سه‌ر داوای‌ هه‌ندێ‌ لایه‌نی‌ عه‌ره‌بی‌ سونی‌ ویستی‌ ‏ماده‌یه‌کی‌ تازه‌ تێهه‌ڵکێشی ده‌ستوره‌که‌ بکرێ، له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ داهاتودا بێ ئه‌وه‌ی‌ 8 ساڵ ‏چاوه‌ڕوان بکه‌ن، ماده‌کانی ده‌ستور قابیلی‌ ده‌ستکاری‌ بێ‌و زۆری‌ ئه‌و مادانه‌ش که‌ ئه‌یانویست ده‌ستکاری‌ ‏بکرێن، ئه‌و مادانه‌ بون که‌ به‌ قازانجی‌ کورد‌و شیعه‌ بون.‏


لایه‌نی‌ شیعه‌ به‌هیچ جۆرێ ئاماده‌ نه‌بون ئه‌م ماده‌یه‌ قه‌بوڵ بکه‌ن، به‌ڵام له‌سه‌ر داوای‌ ‏خه‌لیلزاد، تاڵه‌بانی‌ لایه‌نی‌ کوردی‌ "ئیحراج" کرد قه‌بوڵی بکه‌ن،‏ هه‌ر ئه‌وان لایه‌نی‌ شیعه‌شیان به‌م گۆڕینه‌ رازی کرد، به‌ تایبه‌تی‌‌ سه‌ید عه‌بدولعه‌زیز حه‌کیم که‌ سه‌رۆکی‌ ‏ئیئتیلافی‌ شیعه‌ بو. پاش دوجار سه‌ردان‌ و پێداگریه‌کی زۆر ئینجا‌ ئه‌ویش له‌سه‌ر ‏داوای‌ کورد قه‌بولی‌ کرد‌و بو به‌ ماده‌ی‌ 142. ‏


له‌ کاتێک دا نوێنه‌رایه‌تی کورد خۆی‌ ده‌وری سه‌ره‌کی‌ هه‌بوه‌ له‌ دانانی ماده‌ی 142 دا بۆ ته‌عدیلکردنی ده‌ستور، که‌چی‌ ئێستا خۆی‌ به‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‌ دائه‌نێ ‏له‌ ده‌ستکه‌وته‌ ده‌ستوریه‌کانی‌.


عه‌ره‌ب ئه‌لێت "شر البلیه‌ ما یچحک"!}] .


‏ ده‌ستوور بریتییه‌ له‌و پڕۆژه‌یه‌ی که‌ بوون و ناسنامه‌ و ده‌ستکه‌وته‌کانی گه‌لی تێدا ده‌پارێزرێت و خاڵه‌کانیشی ده‌کرێنه‌ بڕیار و ده‌سه‌ڵاتیش تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ملکه‌چ ده‌بێت به‌ بڕیاره‌کانییه‌وه‌.


تاڵه‌بانیش هه‌میشه‌ ویستوویه‌تی له‌و جێگه‌یه‌دا ئاماده‌یی هه‌بێت که‌ بڕیاری تێدا وه‌رده‌گیرێت ، نه‌ک بۆ خاتری بڕیاردانی باشه‌ له‌سه‌ر چاره‌نووسی کوردان به‌ڵکو بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو توانای خۆی بخاته‌ کار تاوه‌کو هیچ بڕیارێکی باشه‌ له‌سه‌ر کوردان نه‌درێت و کوردان پێناسه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی خۆیان ده‌ستگیر نه‌بێت .


پێداگری تاڵه‌بانیش بۆ ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های سه‌رۆککۆماری هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ بووه‌ تاوه‌کو بتوانێت ته‌واوی ئه‌و ده‌ستکه‌وتانه‌ش له‌بار به‌رێت که‌ به‌ ده‌ریایه‌ک خوێنی کوردان و فشاره‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کان هاتبوونه‌ به‌ر باس چونکه‌ له‌ کاتی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌هادا ده‌یتوانی بڕیار به‌ ده‌ستانی جیهان ببینێت ، ده‌نا له‌ هیچ که‌سێک شاراوه‌ نییه‌ که‌ ئه‌و کاته‌ی تاڵه‌بانی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های هه‌یه‌ ئینجا وه‌کو که‌سێکی کڕنووشبه‌ر و ملکه‌چ وه‌هایه‌ له‌به‌رده‌م هه‌رچیوپه‌رچیترین که‌سی داگیرکه‌راندا ، که‌ به‌م پیشه‌یه‌شی هه‌م کوردی سوک کردووه‌ و هه‌م داگیرکه‌ره‌ نه‌ژادپه‌رسته‌کانیشی ئاسووده‌ کردووه‌ ، ته‌نانه‌ت دوو ساڵ به‌ر له‌ ئێستا کاتێک کۆنگره‌ی "سۆسیال دیموکراته‌کان" به‌سترا و تاڵه‌بانیش وه‌کو جێگیر ده‌ستنیشان کرا ئه‌وا هه‌موو داواکاریه‌کانی ئه‌م زاته‌ بریتی بوو له‌ یه‌کێتی خاکی عێراق و پاراستنی ناسنامه‌ی عه‌ره‌بی عێراقی و به‌هێزکردن و پڕچه‌ککردنی سوپای عێراق و ته‌نها بۆ جارێکیش باسی کوردانی نه‌کرد ، به‌ڵام کاتێک ده‌ستی خسته‌ نێو ده‌ستی شیمعون پێرێزی ئیسرائیلی و عه‌ره‌به‌کانیش لێی که‌وتنه‌ چاو سورکردنه‌وه‌ و ته‌واو سووک و ڕیسوایان کرد ئه‌و کات گوتی من وه‌کو سه‌رکرده‌ی کوردان ده‌ستم له‌ نێو ده‌ستی ناوه‌ نه‌ک وه‌کو سه‌رۆککۆماری عێراقی عه‌ره‌بی ، واتا بۆ قازانج عێراقییه‌کی عه‌ره‌بییه‌ و بۆ سوککردنیش لوتکه‌ی کوردانه‌ .

هۆکاری هه‌ره‌ سه‌ره‌کی جینۆسایدکردنی کوردانی باشوور له‌ سه‌رده‌می به‌عسی گۆڕکراودا ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ یه‌ک مادده‌ی ده‌ستووری که‌ ده‌یگوت (له‌ زاخۆوه‌ تا‌کو فاو به‌شێکه‌ له‌ خاکی عێراق ، خاکی عێراقیش به‌شێکه‌ له‌ خاک و نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب) .


به‌ پێی ئه‌م مادده‌ ده‌ستووریه‌ کوردان ده‌رده‌کران بۆ ئێران به‌ناوی ئێرانی بوونه‌وه‌ ، کوردان ئه‌نفال ده‌کران به‌ناوی نیشته‌جێبوونیان له‌سه‌ر خاکی عه‌ره‌ب ، کوردان له‌ زێدی خۆیان ده‌رده‌کران و عه‌ره‌بیان ده‌هێنایه‌ جێگه‌کانیان به‌ناوی ئه‌وه‌ی خاکی عێراق خاکی عه‌ره‌به‌ ، کوردان ناسنامه‌که‌یان به‌ زۆر ده‌گۆڕدرا بۆ ناسنامه‌ی عه‌ره‌بی به‌ناوی ئه‌وه‌ی هه‌رچی له‌سه‌ر خاکی عه‌ره‌ب بژی عه‌ره‌به‌ ، هه‌رچی داهاتی کورد بوو داگیرده‌کرا به‌ناوی داهاتی عه‌ره‌ب ته‌نها بۆ عه‌ره‌به‌ . به‌کورتی و به‌ کوردی هه‌رچی نه‌هامه‌تییه‌ به‌سه‌ر کورداندا ده‌هات به‌هۆی ئه‌و مادده‌ ده‌ستوورییه‌ سه‌خیفه‌وه‌(که‌سیفه‌وه‌) ، که‌چی له‌ به‌دبه‌ختی کورداندا پاش نه‌مانی به‌عس و لابردنی ئه‌و مادده‌ ده‌ستووریه‌ش که‌سێکی وه‌کو تاڵه‌بانی ده‌بێته‌ فریادڕه‌سێک بۆ زیندوکردنه‌وه‌ و جێگیرکردنه‌وه‌ی هه‌مان مادده‌ی‌ ده‌ستوری له‌ ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عێراقدا .


ئه‌نجامی جێگیرکردنه‌وه‌ی ئه‌و مادده‌ ده‌ستورییه‌یه‌ که‌ کوردانی که‌رکوک هێشتا له‌ نێو چادر و که‌لاوه‌کاندا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن و مڵک و ماڵه‌که‌شیان به‌ ده‌ستی عه‌ره‌به‌وه‌ ته‌خشان و په‌خشانی پێ ده‌کرێت ، ئه‌نجامی ئه‌و بڕگه‌ ده‌ستورییه‌یه‌ که‌ زیاتر له‌ 400،000(چوارسه‌دهه‌زار) کورد له‌ شاری موسڵ‌دا ده‌رده‌کرێن ، ئه‌نجامی ئه‌و بڕگه‌ ده‌ستووریه‌یه‌ که‌ به‌ هه‌زاران کورد سه‌ربڕدران ، ئه‌نجامی ئه‌و بڕگه‌ ده‌ستوریه‌یه‌ که‌ له‌ مزگه‌وته‌کانه‌وه‌ فتوای کوشتنی کوردان ده‌رده‌کرێت .
به‌لای تاڵه‌بانییه‌وه‌ گرنگ نییه‌ کوردان هه‌رچییه‌کیان به‌سه‌ر دێت ، به‌ڵکو گرنگ ئه‌وه‌یه‌ پێی ده‌گوترێت سه‌رۆککۆمار ئیتر ئه‌م سه‌رۆککۆمارییه‌ با مریشکێکیشی پێ له‌ ئاو نه‌کرێت و ببێته‌ نوکته‌چی چه‌ند قۆشمه‌یه‌کی عه‌ره‌بی و پشیله‌ی کوردیش بکاته‌ پشیله‌ی عێراقی و له‌ خۆشی ده‌رکه‌وتنی پاسدارێک یاخود جه‌ندرمه‌یه‌کدا هێنده‌ خۆشحاڵ ببێت تا ده‌گاته‌ ئاستی باڵگرتن .


یه‌کێک له‌ کرده‌وه‌ هه‌ره‌ دزێو و ناشیرینه‌کانی تاڵه‌بانی و بارزانی بریتی بووه‌ له‌ شێواندنی ڕاستیه‌کان و ئاوه‌ژوکردنه‌وه‌ی ڕووداوه‌کان . واته‌ هه‌رچی ده‌ستکه‌وتی گه‌ل بێت کردویانه‌ته‌ به‌رهه‌می خۆیان و هه‌رچی کرده‌وه‌ چه‌په‌ڵه‌کانی خۆشیانه‌ خستوویانه‌ته‌ ئه‌ستۆی کوردان .


بۆ نموونه‌ کاتێک ڕاپه‌ڕینی نه‌ته‌وه‌که‌مان ده‌ستی پێکرد له‌ ساڵی 1991دا نه‌ یه‌کێتی و نه‌ پارتی بوونیان نه‌بوو له‌و ڕووداوه‌دا و پاش ئازادبوونی ته‌واوه‌تی باشووری کوردستان به‌ سواری ئوتومبێل هاتنه‌وه‌ سه‌ر سفره‌ی حازری و بوونه‌ مشه‌خۆرێک له‌سه‌ر ده‌ستکه‌وته‌کانی گه‌ل ، که‌چی ئێستا نه‌ک هه‌ر هیچ ڕۆڵێکیان بۆ گه‌ل نه‌هێشتۆته‌وه‌ به‌ڵکو خۆشیان کردۆته‌ قاره‌مانی مه‌یدان ، به‌ڵام کاتێک باس له‌ کۆڕه‌و ده‌کرێت که‌ به‌هۆی ئه‌م سه‌رکرده‌ فاشلانه‌وه‌ ڕوویدا ئه‌وا تاوانه‌که‌ی ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی گه‌ل و ده‌ڵێن میلله‌ت توانای خۆڕاگرتنی نه‌بوو .


هه‌روه‌ها کاتێک مه‌سعود بارزانی له‌ نامیلکه‌ی (الحرکە التحرریە البارزانیە)دا باس له‌ بزوتنه‌وه‌ی ئه‌یلوول ده‌کات ده‌ڵێت:- {هه‌ر کاتێک کوردان پێویستییان به‌ شه‌ڕ بووبێت ئه‌وا ئاشتییان کردووه‌ و هه‌ر کاتێکیش پێویستیان به‌ ئاشتی بووبێت ئه‌وا شه‌ڕیان کردووه‌} واته‌ کرده‌وه‌ چه‌په‌ڵه‌که‌ ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی کوردان ، به‌ مه‌رجێک له‌ هیچ که‌سێک شاراوه‌ نییه‌ که‌ له‌ کاتی بزوتنه‌وه‌که‌ی ئه‌یلوولدا جگه‌ له‌ ماڵی بارزانی هیچ که‌سێکی دیکه‌ خاوه‌نی بڕیار نه‌بوو و ته‌نانه‌ت دیکتاتۆریه‌کانی ئه‌م بنه‌ماڵه‌یه‌ گه‌یشتبوویه‌ ئاستێک که‌ ده‌بوو پارت و ڕێکخراوی پارچه‌کانی دیکه‌ی کوردستانیش له‌سه‌ر داخوازی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ هه‌ڵسوکه‌وتیان بکردایه‌ ، هه‌روه‌ها کاتێک باس له‌ ئاشبه‌تاڵه‌که‌ی 1975 ده‌کات ئۆباڵه‌که‌ی ده‌خاته‌ ملی ئه‌مریکا و ده‌ڵێت خیانه‌تیان پێکردین ، ئیتر وه‌کو ئه‌وه‌ی که‌ خۆیان هیچ تاوانێکیان نه‌بووبێت . تاڵه‌بانیش هۆکاری جێگیرکردنی مادده‌ی 142 بووه‌ له‌ ده‌ستووری عێراقدا که‌ ئه‌م مادده‌یه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی هه‌میشه‌ییه‌ بۆسه‌ر هه‌موو ده‌ستکه‌وته‌کانی کورد ، که‌چی تاڵه‌بانی نه‌ک هه‌ر خۆی نه‌بان ده‌کات له‌ چۆنیه‌تی جێگیرکردنی ئه‌م مادده‌یه‌ به‌ڵکو هه‌موو تاوانه‌که‌شی ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی کوردان و ده‌ڵێت {کورد خۆی ڕازی بووه‌ به‌م مادده‌یه‌} .


ته‌نانه‌ت ئه‌م پیشه‌ ناشیرینه‌ لایه‌نه‌ ئۆردوگانشینه‌کانیشی گرتۆته‌وه‌ و هه‌موو ماندوبونێکی کوردان ده‌که‌نه‌ ده‌ستکه‌وتی خۆیان و پۆخڵه‌واته‌کانی خۆشیان به‌ گه‌ل ده‌سوون . بۆ نموونه‌ زیاتر له‌ 20 ساڵه‌ ئه‌م لایه‌نانه‌ میلله‌تیان فه‌رامۆش کردووه‌ بۆ کۆماری ئیسلامی ئێران و داخوازیه‌کانی گه‌لیشیان داوه‌ته‌ ده‌ست چاره‌نووس ، که‌چی نه‌ک هه‌ر ئاماده‌ نین ددان به‌م ڕاستییه‌دا بنێن به‌ڵکو ده‌ڵێن {بێده‌نگ بوونمان بۆ خاتری پاراستنی ده‌ستکه‌وته‌کانی نه‌ته‌وه‌که‌مانه‌ له‌ باشووری کوردستان} ، به‌ڵام کاتێک چوار کادری تێکۆشه‌ری پارتی ژیانی ئازادی کوردستان به‌ ناوه‌کانی (فه‌رزاد که‌مانگه‌ر شیرین عه‌له‌مهولی عه‌لی حه‌یده‌ریان فه‌رهاد وه‌کیلی) له‌ سێداره‌ ده‌درێن و له‌ به‌رامبه‌ردا نه‌ته‌وه‌که‌مان خاوه‌ندارێتی له‌و پۆله‌ شه‌هیده‌ ده‌که‌ن و زۆر بوێرانه‌ مانگرتنی گشتی ئه‌نجام ده‌ده‌ن و هه‌ر له‌ ماکۆوه‌ تاوه‌کو ئیلام دوکان و بازاڕ داده‌خه‌ن ، ئه‌وا لایه‌نه‌ له‌ مه‌یدان به‌ده‌ره‌کان ده‌روازه‌ی قسه‌کردنیان بۆ ده‌کرێته‌وه‌ و ده‌ڵێن {له‌سه‌ر داخوازی ئێمه‌ مانگرتنی گشتی پێکهات} ، ته‌نانه‌ت یه‌کێک له‌م لایه‌نانه‌ ته‌نها له‌ ئه‌ندامانی یه‌ک خانه‌واده‌ پێکهاتووه‌‌ که‌چی به‌ جۆرێک باس له‌و مانگرتنه‌ ده‌کات ئه‌گه‌ر که‌سێک نه‌شاره‌زا بێت ئه‌وا ئه‌م لایه‌نه‌ی لێده‌گۆڕێت به‌ وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا . هه‌ڵبه‌ت باسکردن له‌ ڕووداوه‌کان و گوێزاندنه‌وه‌ی هه‌واڵه‌کان کارێکی باش و جێگه‌ی ده‌ستخۆشیکردنه‌ به‌ڵام به‌هه‌ند نه‌گرتنی ڕۆڵی گه‌ل و چه‌واشه‌کردنی ڕاستیه‌کان کارێکی هێجگار نه‌شیاوه‌ .
درێژه‌ی هه‌یه‌ .....
 

ماڵپه‌ڕی جه‌لال چوارتایی