٣٠\٦\٢٠٢٦

نەشتەرگەریی ئاوێنەکان.

ستوونی ژمارە ١٠

- گۆشەیەکی هزرییە بە خوێندنەوەیەکی بوونناسیی و دەروونشیکاریی کۆمەڵایەتی و رامیاریی بابەتیی -

ئەرسەلان مەحمود      

گرێی نانی ڕۆژانە، نەشتەرگەری بۆ ئابووریی بوون.

گەیشتینە ئەو وێستگەیەی مرۆڤ دوای داماڵینی تەواوی پیرۆزییەکان و هەڵتەکاندنی بتی مێژوو و ئەخلاق، ڕووت و تەنها لەبەردەم ئاوێنەی بوونی خۆیدا دەوەستێت. بەڵام ئەمە ڕووتییە تەواوەکە نییە. مرۆڤ هەرچەندە لە میراتی هزری و ئەخلاقیی ساختە ڕزگاری ببێت، هێشتان زیندانی ناواخنە تاریک و نەرێتییەکەی خۆیەتی. هایدگەر دەڵێت مرۆڤ ڕابردووی نیشتیمانی نییە، ئەو ڕاستەوخۆ هەڵدراوەتە ناو ئەم جیهانە و ئەم ئەرکانە و ئەم پێداویستییە بایۆلۆژییانە. کاتێک مرۆڤ لە ڕووی مەعریفی و دەروونییەوە ئازاددەبێت، ڕاستەوخۆ بەر دیواری سەختی فیزیک و جەستە دەکەوێت، دیواری ئابووری. ئەمە کۆتا و قووڵترین دیوارە، چونکە دەکرێ هزری ساختە بپشکێنرێت، دەکرێ تەنانەت ئەخلاقی ساختەش بشکێنرێ، بەڵام برسێتی بەو شێوەیە ناشکێنرێ، برسێتی لە پێش هەر پشکنینێکەوە دێت، چونکە جەستە لە ڕۆژی دواییدا هاوار ناکات، ئەمڕۆ هاوار دەکات.

ئابووری تەنها ژمارە، دراو، یان ئاڵوگۆڕی کاڵا نییە لە بازاڕدا، بەڵکوو جەستەی بەرجەستەبووی ئازادییە. ئەو تاکەی توانای دابینکردنی بژێویی ڕۆژانەی خۆی نییە، لە ڕووی ئۆنتۆلۆژییەوە بوونێکی سەربەخۆی نییە. نان و بژێو لێرەدا، مەرجی مانەوەن بۆ عەقڵێکی بیرکەرەوە. ئەرستۆ لە سیاسەتدا دەڵێت فەلسەفە تەنها لە کاتی بەتاڵدا لە دایکدەبێت، چونکە ئەو زەینەی هەموو وزەی خۆی لە دواکەوتنی برسێتیدا دەسوتێنێت، هیچی بەردەستنامێنێت بۆ پشکنینی حەقیقەت. لێرە تراژیدیای دووهەمی مرۆڤی ئێمە دەردەکەوێت، سیستەمی ئابووری نەک هەر بەشێوەیەکی هەڕەمەکی ئەو باتاڵییەی دەستبەسەرداگرتووە، بەڵکوو زیرەکانەش چوارچێوەی کردوە، تا بەتاڵی لای زۆرینەی کۆمەڵگە لە بنەڕەتدا مومکین نەبێت. کاتێک سەرچاوەی ئەم مانەوەیە لە دەرەوەی ئیرادەی خود خۆی بێت، ئیتر مرۆڤ لە بکەرێکی خولقێنەرەوە دادەبەزێت بۆ ئاستی مەفعوولێکی وەرگر، ئامێرێک تەنها بۆ مانەوەی فیزیکی دەژی. ئەمە ئەو شتەیە مارکس بە دەستکەوتکراو ناویدەبات، کاتێک مرۆڤ ناتوانێ بەرهەمی هێزی کاری خۆی، ببینێ، خاوەنیبێ یان دەستەبەریبکات، لە دەستکەوتیی بەرهەمەکەیەوە دەستپێدەکات، گەشە لە دەستکەوتیی پەیوەندیی کۆمەڵایەتیدا دەکات و کۆتایی بە دەستکەوتەکانی لە ماهییەتی مرۆیی خۆیدا دەهێنێ. لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، ئەم دەستکەوتیییە لە ئاستی بنەڕەتیتردا ڕوودەدا، مرۆڤ نەک هەر لە کارەکەی خۆی، بەڵکوو لە جەستەی خۆیشدا دەستکەوتی دەبێت، چونکە جەستەی بەرهەمی ئەوێیە دەیخوات.

لەم جوگرافیایەدا، خێزان وەک یەکەمین یەکەی سۆسیۆلۆژی، تەنها ناوەندێکی سۆزداری نییە، بەڵکوو کارگەیەکی ئابووریی ترسناکە بۆ بەرهەمهێنانی مرۆڤی گوێڕایەڵ. سیستەمی باوکسالاری زۆر زیرەکانە سەرچاوەکانی داهاتی قۆرخکردووە، تا تاک هەمیشە لە ڕووی داراییەوە پاشکۆ و دەستەمۆ بێت. پێدانی پارە و خەرجیی ڕۆژانە بە نەوەی ئەمڕۆ، بەخشینێکی بێبەرامبەر و سۆزداری یان واجبی باوکانە و دایکانە و گەورانە نییە بۆ گەنج، بەڵکوو گرێبەستێکی نهێنی و زۆردارە بۆ کڕینی ئیرادەیان. لێرە مۆس لە لێکۆڵینەوەی دیاریدا، ئاماژە بەو حەقیقەتە دەکات، هیچ دیارییەک لە ڕاستیدا بێبەرامبەر بوونی نییە، هەر دیارییەک سێ ئەرک لە وەرگرەکەی دەخوازێت، پێشوازی، وەرگرتن و گەڕاندنەوە. لێرە ئەم زنجیرە، لە دیاریی سۆزدارییەوە دەگۆڕێ بۆ کۆیلایەتییەکی دەرواندنی. منداڵی ئێمە لە یەکەم ساڵی منداڵییەوە ڕاهێنانیان پێدەکرێ، پارەی ناو گیرفانیان نیشانەی هاوسەنگییەکی بایۆلۆژییە لە نێوان خۆیان و دایک و باوک و گەورەکانیدا، بۆیە بەنرخێکی گەورە، واتە بەنرخی فڕێدانی ئیرادە، دەپارێزرێ. لێرە نان دەبێتە چەکێکی کوشندە بۆ سەپاندنی هەژموونی نەزمە کۆنەکە. مرۆڤیش لەپێناو پاراستنی ئاسایشی فیزیکیی خۆی، دەبێت دەستبەرداری ئاسایشی ڕۆحی خۆی و تاکایەتییەکەی خۆی ببێت. ئەم پەیوەندییە خاوەندارێتییە، سەربەخۆیی دەکوژێت و ڕێگەدەگرێت لەوەی تاک ماهییەتی ڕاستەقینەی خۆی دروستبکات.

ئەگەر دیاردەناسیانە ڕۆبچینە ناو ئەزموونی ئەو تاکە ئابوورییە پەراوێزخراوە، ڕوون دەبینین جیهان لای ئەو، کایەیەکی کراوە نییە بۆ داهێنان، بەڵکوو زیندانێکە پڕ لە سنوور و هێڵە سوورەکان. تاکی ئابووری ناسەربەخۆ، جیهان لە لای دەبێت بەو شتەی مێرلۆ-پۆنتی پێیدەڵێت جیهانی تین و توانانە تەنگەبەرەکان، ئەو دەست لە ئامێرێک نادات لەبەرئەوەی نازانێت بەرامبەر بە گەڕاندنەوەکەی چەند دەنرخێنرێت، ئەو پەرتووکێک ناخوێنێتەوە چونکە نازانێ دواجار لە ساتەکانی پاشانی ژیانیدا، چەند تاوانیپێدەکرێت، ئەو پێناگرێتە سوچی ئاشنا چونکە نازانێ دەرسێکی بێفرۆتنی چەند جێگەی دەکاتەوە لە دڵیاندا. مرۆڤی پاشکۆ، خاوەنی بڕیارە ئۆنتۆلۆژییەکانی خۆی نییە، چونکە سەرچاوەی وزەکەی لە دەستخۆیدا نییە. ئەتمۆسفێری ژیانی، پانتاییەکی خنکێنەرە، هەموو جووڵەیەکی فیزیکی و ڕۆحیی بە بەستەرێکی شاراوەی ئابوورییەوە گرێدراوە. ئەو ناتوانێ بە دەنگێکی بەرز بڵێ نا، چونکە نا وتنی ئەو، ڕاستەوخۆ بە واتای سەرچاوە ىڕاوی ژیانی دێت. ئەم دۆخە دڵەڕاوکێیەکی بەردەوام و ترسێکی گەورە لای تاک دروستدەکات، وادەکات هەمیشە چاوەڕێی سۆز و بەخششی ئەوانی تر بێت. ئەمە ئەو دۆخەیە کیرکگۆر بە ترسی موشخەس ناوی دەبات، بەڵام بەرەو ئاراستەیەکی ترسناکتر دەڕوات، نەک ترس لە لایەنی ناوەکیی ئازادی، بەڵکوو ترس لە نامومکینی ئازادی، چونکە دیواری ئابووری، دیوارێکی ئامادەکراوی ڕۆژانە و فیزیکییە، نەک پرسێکی شیعریی فەلسەفی. لەم فەزایەدا، تاک هەرگیز ناتوانێت ڕووبەڕووی واقیع ببێتەوە یان وڵامێکی ڕەسەن بۆ پرسیارەکانی بوون بدۆزێتەوە.

پێویستە لێرە بۆ ساتێک بوەستین و بپرسین، ئەم تاکە ناسەربەخۆیە، چۆن کات و وزەی سەرف دەکات؟ ئەم پرسیارە بنەڕەتییە. سیمۆن وەیل لە ڕیشە‌کێشانیدا ئاماژەی پێدەکات، کاتێک مرۆڤ ڕیشەی فیزیکی و ئابووریی نییە، نە لە کۆمەڵگەدا، نە لە کاتدا، نە لە مەکاندا، ئەو هیچ شتێکی نییە بیپارێزێ، بۆیە دەبێ بە بوونەوەرێکی توندوتیژ، توڕە و بێهیوا. ئەمە ڕاڤەی ئەو هاوکێشە سیاسییەی کۆمەڵگەی ئێمەیە دەکات، لێرە سیاسەت سیاسەت نییە، بەڵکوو شێوازێکی ئاشکراکردنە بۆ ئەم بێڕیشەییەی ئابوورییە، ئەو هاوارە سیاسییەی لە کۆڵانەکانی ئێمە دەبیسترێت، لە بنەڕەتدا هاوارێکی ئابوورییە بە ڕەنگی سیاسی، ڕەنگاوڕەنگی شوێنی ڕیشە دەپۆشێ، نەک شوێنی بێڕیشەیی. ئەو تاکانەی شارەکانیان دەسوتێنن، نەک لەو پێناوەی هزرێکی شۆڕشگێڕانەیان هەیە، بەڵکوو لەو پێناوەی هیچ شتێکیان نییە بیپارێزن، ئاگرەکە، ئاگری ناوەکیی بوونێکی بێڕیشەیە لە جیهان‌دا.

دەسەڵات لێرە، بێگومان بە هەموو واتا و ڕەهەندەکانییەوە، ڕێک هەمان مۆدێلی ئابووریی خێزان بەرهەمدەهێنێتەوە، بەڵام لە ئاستێکی زۆر گەورەتر و وێرانکەرتردا. سیستەمی حوکمڕانی لێرەدا، دامەزراوەیەکی بەرهەمهێنەر نییە سەربەخۆیی ئابووری بۆ تاکەکان دابینبکات، بەڵکوو مۆنۆپۆلێکی گەورەیە سەرچاوەکانی سامانی قۆرخکردووە و کۆمەڵگەی کردووەتە سواڵکەری بەردەرگەی خۆی. ئەمە ئەو دۆخەیە دەکرێ بەو ناوەی *ڕینتییەرییە بایۆپۆلیتیکی* بناسێنرێت؛ یاسایێک تیایدا دەوڵەت بۆخۆی شتێک بەرهەم ناهێنێت، تەنها سامانی ژێرزەوی دەگرێت و لە گرتنی ئەمەدا تەواوی مۆنۆپۆلی ژیان لە سەروە‌زەویش هەڵدەسەنێت. کاتێک سامان لە ژێر زەوی دێت، نەک لە کاری زیندووانەوە، دەسەڵات پێویستی بە هاووڵاتیی بەرهەمهێنەر نییە؛ پێویستی بە هاووڵاتیی هاتووچۆکەرە، هاووڵاتیی پێبڵێی و بێدەنگبێت، هاووڵاتیی سیستەمی هۆشبەری مووچەی بێ‌بەرامبەری وەربگرێت. فۆکۆ ئەم دۆخەی بەو ناوەی بایۆپۆلیتیک ناویدەبات؛ ئیدارەی ژیان لە ڕووی فیزیکی و بایۆلۆژییەوە، نەک تەنها ئیدارەی هزرەکانی. دەسەڵاتداران زۆر باش لەوە تێگەیشتوون، تا برسیێتی هەبێت، بیرکردنەوە بوونی نابێت. ئەوان گەندەڵی وەک پرۆسەیەکی هەڕەمەکی ئەنجامنادەن، بەڵکوو وەک سیستەمێکی ئەندازیاریی بۆ برسیکردن و بە پاشکۆکردنی زۆرینەی کۆمەڵگە بەکاریاندەهێنن. مووچە لەم سیستەمەدا ماف نییە، بەڵکوو ئامرازێکی دەروونییە بۆ سڕکردنی خەڵک. دابینکردنی نان دەکرێتە قەڵغانێک بۆ بێدەنگکردنی هەر دەنگێکی جیاواز. لێرە سامانی نیشتمانی نەک هەر دزراوە، بەڵکوو وەک نهۆمێکی فۆبیا لای کۆمەڵگە مانای پەیداکردووە: ئەو شتە ئەگەر بەشێوەیەکی دادپەروەرانە دابەش بکرابوایە، تاکی ئەم وڵاتە دەبوو بە تاکێکی فراغەتدار، و فراغەتداربوون مانای پرسیارکردن دەدا، و پرسیارکردنیش مانای کۆتایی ئەم سیستەمی دەدا. بۆیە دزینی سامان، نەک هەر دزینی پارە بووە، بەڵکوو دزینی ئیمکانی فراغەتی هزری بووە لە سەروبەندی نەوەکانی ئەم جوگرافیایەدا.

تراژیدیای گەورە لێرەدا دەردەکەوێت، زۆرجار تاکە یاخییەکان و ڕۆشنبیرانیش دەکەونە ناو ئەم تەڵە ئابوورییەوە. ئەوان لە ڕووی تیۆرییەوە دەتوانن بونیادەکان هەڵتەکێنن و نەشتەرگەرییەکی قووڵ بکەن، بەڵام لە ڕووی پڕاکتیکییەوە، کاتێک پێویستیان بە ژیان و مانەوەیە، دەبێت سەر بۆ هەمان ئەو سیستەمە نەویکەن ڕەخنەی لێدەگرن. زۆرجار دەبینین گەورەترین ڕەخنەگرەکانیش، کاتێک سەرچاوەی داهاتیان دەکەوێتە مەترسییەوە، خێرا پاشەکشەدەکەن و زمانێکی نەرمتر هەڵدەبژێرن. ئەمە ئەو شتەیە گرامشی بەو ناوەی *سازکاریی هیژیمۆنیک* ناویدەنێت: دەسەڵات تەنها ڕەخنەگران ناکوژێت، تەنها بەزۆر بێدەنگیان ناکات؛ ئەو ڕەخنە لە دەستیان دەستێنێ و بەشێوەیەکی پەنگبارکراو دەیکاتە بەشێک لە کاتالۆگی مەشروعیەتی خۆی. ڕەخنەگری ناوەکیی سیستەم دەبێ بە ڕەخنەگری زۆڵداری سیستەم؛ ئەو شتە دەڵێت ئامادە کراون بۆ گوێگرتن، نەک ئامادە کراون بۆ بێ‌گوێگرتن. ناکرێت مرۆڤ لە ڕووی ئابوورییەوە پاشکۆی کۆمەڵگە، خێزان، یان دەسەڵات بێت، پاشان بیەوێت لە ڕووی مەعریفییەوە پێشەوایەتییان بکات و بیانگۆڕێت. ئەمە ئەو شتەیە سپینۆزا لە *ئەخلاق*دا ئاماژەی پێداوە: تاکێک ناتوانێت لە ڕووی هزرییەوە ئازاد بێت، ئەگەر لە ڕووی هۆکارە دەرەکییەکانیشەوە ئازاد نەبێت؛ کاتێک سەرچاوەی هەستی خۆشی و خەفەتی تاک، لە دەرەوەی خۆیدا بێت، ئەو هزری ئازاد نییە، ئەو وەک تەختەی شانۆیە، شانۆیەک هۆکارە دەرەکییەکان لەسەری بازی دەکەن. سەربەخۆیی ئابووری، مەرجی پێشوەختە و بنەمای هەر سەربەخۆییەکی فکری و ئۆنتۆلۆژییە. تاک تا خۆی خاوەنی گیرفانی خۆی نەبێت، ناتوانێت خاوەنی عەقڵی خۆی بێت.

دەکرێ پرسیارێکی ترسناک لێرە بکرێت: ئەی ئەو مرۆڤەی هەرگیز نەیتوانی سەربەخۆییی ئابووری بەدەستبهێنێت؟ ئایا ئەو هەرگیز شایانی ئازادی هزری نییە؟ ئایا ئەو هەرگیز ناتوانێت بکەرێکی ڕەسەن بێت؟ ئەم پرسیارە بزی ترسناکە نییە، بەڵکوو پرسیاری بنەڕەتییە بۆ پاراستنی فیلسوفیی ئەخلاق لە کەوتنی بۆ ناو نخبە‌گەرایی. لێرە دەبێ ئاگادار بین، سەربەخۆیی ئابووری وەک *مەرجێکی پێویست* بپێناسە بکەین، نەک وەک *سنوورێک* بۆ تاوانبارکردنی هەژاران. هەژارێک تەنانەت ئەگەر ناتوانێت بکەرێکی تەواو بێت، دەتوانێت دەنگ‌خوازێکی ئەم نەشتەرگەرییە بێت، چونکە ئەو لە جەستەی خۆیدا حەقیقەتی دیواری ئابووری دەزانێ، و دیار کردنی ئەم دیوارە، خۆی هەنگاوی یەکەمە بۆ ڕووخاندنی. نخبە‌گەراییەکی بێبەرپرسیار دەڵێت: «ئازادی هزری بۆ ئەو کەسانەیە بازرگانیی ئازادیان هەیە»؛ بەڵام دیدێکی نەشتەرگەرانە دەڵێت: «ئازادیی هزری بۆ هەمووانە، بەڵام دەروازەکانی، نەک هەر دەروازەی هزرین، بەڵکوو هاوکات دەروازەی نان و کارن.»

دوای تەواو هەڵتەکاندنی بونیادە سەرەکییەکان، دروستبوونەوەی مرۆڤی نوێ لە خاڵی سفری ئابوورییەوە دەستپێدەکات. ڕزگار بوونی ئۆنتۆلۆژی، تەنها بە گۆڕینی بیرکردنەوە و ڕەتکردنەوەی وەهمەکان نایەتەدی، بەڵکوو پێویستی بە هەنگاوی پڕاکتیکییە بۆ پچڕاندنی تەوقی دارایی باوکسالاری و دەسەڵاتی قۆرخکار. مرۆڤی ڕاستەقینە ئەو بوونەوەرەیە ئامادەیە باجی هەر جۆرە هەژارییەکی سەربەرزانە و سەخت بدات، نەک سوودمەندبێت لە دەوڵەمەندییەکی پاشکۆیانە و زەلیل. ئەمە ئەو دیاپۆجینسە (cynic)ییەیە دیۆجینس وەک شێوازی بوون، نەک وەک شێوازی هاتنە‌جۆش، پێشکێشی کردووە؛ ئەو دەژیا لە بەرمیلێکدا، چونکە بۆ ئەو، خاوەن‌بوونی کەم، مانای ئازادیی زیاتری دەدا، نەک هەژاری. کاتێک ئەلەکزاندەری مەزن لێی پرسی چی دەخوازێ، ئەو گوتی: کەمێک کشێرەوە لە ڕوناکیی خۆر. ئەمە تەنها لێکدانەوەی فەلسەفیی هەژاریی سەربەرزانە نییە، بەڵکوو شۆڕشێکی ئۆنتۆلۆژییە لە پێناسەی پێداویستیدا: مرۆڤ هەرچی پێداویستی کەمتربێت، بۆ ئەو هێزە دەرەکییانە کەمتر دەستەمۆ دەبێت پێداویستییەکانی دابین دەکەن.

گەڕانەوە بۆ سەرچاوەی کار و دروستکردنی داهاتی سەربەخۆ، تاکە دەروازەیە بۆ لەدایکبوونی بکەرێکی ئازاد. بکەرێک بتوانێت بەبێ ترس لە بڕانی نانی ڕۆژانەی، ئاوێنەکان بەسەر یەکدا بشکێنێت، ڕووبەڕووی تەواوی وێرانەییەکان ببێتەوە و شکۆیەکی نوێ بۆ خۆی و بوونەکەی بگەڕێنێتەوە. بەڵام لێرە دەبێ ئاگادار بین، ئەم گەڕانەوەیە بۆ کاری سەربەخۆ، نابێ بکرێ بە بانگەشەیەک بۆ ئاتۆمیزە‌بوونی نیۆلیبراڵیی تاک؛ ئەو مۆدێلەی هەر تاکێک وەک پڕۆژەیەکی بازرگانیی تەنیا دادەنرێت، خۆیشی شێوازێکی نوێی پاشکۆبوونە، چونکە تاکی ئاتۆمیزە، تاکی بێ‌بەزم و بێ‌هاوکارە، تاکی هەرە لاوازە لە بەرامبەر سیستەم. کاری سەربەخۆی ئەم پێشنیاز کراوە، نابێ بکرێ بە کاری *تاکی تەنیا*، بەڵکوو دەبێ بکرێ بە کاری *هاوبەشێتیی ئازادان*؛ تۆڕێکی هاوبەشێتی، یارمەتیی یەکتر، کۆئۆپراتیڤی هاوتاکار، و ئەو شێوازانەی ئازادی ئابووریی تاک، لە ئازادیی ئابووریی هاوسەنگەرانی نا‌بەزێ. تەنها بەو شێوەیە، گرێی نانی ڕۆژانە دەتوانێ بکرێتەوە بەبێ ئەوەی بکرێتە گرێیەکی نوێی تەنیایی و بێ‌بەزمی.

دواجار، ئایا ئەم نەشتەرگەرییە بەس بوو؟ نا. نەشتەرگەری ئەخلاق، نەشتەرگەری مێژوو و نەشتەرگەری ئابووری، تەنها سێ ئاوێنەن لە تابلۆیەکی فراواندا. کاتێک ئەم ئاوێنانە دەشکێنرێن، تاک ڕوبەڕووی شتێکی ترسناکتر دەبێتەوە لە بونیادە کۆنەکان: ڕوبەڕووی بۆشاییەکی گەورە، تەنهاییەکی ئونتۆلۆجی، و دڵەڕاوکێیەک کە لێرە وەک نەخۆشی نییە، بەڵکوو وەک نیشانەی ئازادی دەردەکەوێت. ئایا تاک دەتوانێت بەرگەی ئەم بۆشاییە بگرێت، یان دەگەڕێتەوە بۆ ئامێزی دڵنیاییە کوێرەکەی مێگەل؟ لە ستوونی داهاتوودا، لە ژێر ناوی «تەرمی بتەکان و دڵەڕاوکێی ئازادی»، دەگەینە ئەو وێستگەیەی نەشتەرگەر دەبێتە بکەری بوون، و دڵەڕاوکێی ئازادی دەبێتە یەکەمین بزوێنەری خوڵقاندنی مرۆڤی نوێ.
______________________________________

● هەموو ستوونەکانی گۆشەی ''نەشتەرگەریی ئاوێنەکان'': www.emrro.com/gosheyneshtergeriya.htm
 

ماڵپه‌ڕی ئه‌رسه‌لان مه‌حمود