|
٢٥\١٠\٢٠٢٦
نەشتەرگەریی
ئاوێنەکان.
ستوونی ژمارە
٥٣
- گۆشەیەکی هزرییە بە
خوێندنەوەیەکی بوونناسیی و دەروونشیکاریی کۆمەڵایەتی و رامیاریی
بابەتیی -
ئەرسەلان مەحمود
شیعر، شکۆ و زیندانی زەینی
کوردی.
ساڵیادی کارەساتێکە. هۆڵەکە پڕە، وێنەی قوربانییەکان لەسەر سەکۆکە
دانراون و بە دیوارەکانەوە هەڵواسراون، مایکەکە دەستاودەست دەکات.
شاعیرێک هەڵدەستێت و شیعرێکی بەسۆز دەخوێنێتەوە، دووەمیان شیعرێکی
ترسناکتر، سێیەمیان بە دەنگێکی گریاناوی کۆتایی بە دوا دێڕەکانی
دەهێنێت. خەڵکەکە دەگرین، چەپڵە لێدەدەن و بە دڵێکی پڕیشەوە دەگەڕێنەوە
ماڵەکانیان. لەو هۆڵەدا کەسێک هەڵنەستا بپرسێ ئەو کارەساتە چۆن ڕوویدا،
چ بونیادێک ڕێگەی بۆ خۆشکرد، کێ بەرپرس بوو و چۆن نەهێڵین ئەمە دووبارە
بێتەوە. ئازارەکە بە جوانترین وشەکان گوترا و هیچ پرسیارێک لەدایک
نەبوو. ئەم دیمەنە سەدان جار لە ژیانماندا دووبارەبووەتەوە، لە ناو
خۆیدا ئەمە هەم شکۆی شیعری ئێمەی هەڵگرتووە و هەم زیندانەکەی.
با لە شکۆکەوە دەستپێبکەین، چونکە ئەم ستوونە بەبێ ڕێزلێنان لە شیعر
دەبێتە دەقێکی ناڕاست. چەندین سەدەیە، شیعر تاکە ماڵی هەمیشە ئاوەدانی
زمانی کوردییە. لە کاتێکدا زانست و فەرمان و نووسینی فەرمی بە زمانی
ئەوانی تر بوو، شیعر تاکە شوێن بوو زمانەکەمانی تێدا وەک زمانێکی
نووسراو و شکۆدار مایەوە. ئەحمەدی خانی لە سەدەی حەڤدەدا بە ئاشکرا
ڕایگەیاند (مەم و زین)ی بە کوردی نووسیوە تا کەس نەڵێت کورد ئەدەبیاتی
نییە. لە سەدەی نۆزدەدا لە سایەی میرنشینی بابان، نالی و سالم و کوردی
بۆ یەکەمجار سۆرانیان کردە زمانێکی شیعریی نووسراو و ڕێکخراو. لە سەدەی
بیستەمیشدا گۆران شیعری لە کۆتی کێشی عەرووزەوە ڕزگار کرد و زمانی
ڕۆژانەی گەلەکەی بردە ناو دێڕەکانەوە. کاتێک گەلێک هیچ دامەزراوەیەکی
نییە، شیعر دەبێتە دامەزراوەکەی، کتێبخانەکەی، ئەرشیفەکەی و تەنانەت
سنوورەکەیشی. بەم مانایە شیعری ئێمە کارێکی کرد هیچ دەوڵەتێک بۆی
نەکردین، نیشتمانێکی لە وشە بۆ گەلێکی بێ نیشتمان بونیادنا.
بەڵام ئەوەی دەبێتە تاکە ماڵ، وردە وردەش دەبێتە تاکە ژوور. برینەکە
لێرەوە دەستپێدەکات. هەر هزرێک لای ئێمە لەدایک بووبێت، لە ڕێگەی
دەرچوونی شیعرەوە بووە. پرسیاری بوون و خودا و مەرگ لە شیعری مەولەوی و
مەحویدا، پرسیاری سەروەری لە شیعری خانیدا، پرسیاری نیشتمان و نەزانی
لە شیعری حاجی قادردا. هەموو ئەم پرسیارانە گەورە و قووڵن، بەڵام
هەموویان لە قاڵبێکدا وتراون بە سرووشتی خۆی ڕێگە بە پەرەپێدانی
سیستەماتیک نادات. شیعر ڕۆشناییەکی کتوپڕە، ساتی ڕوونبوونەوەیە، دوای
ئەو ساتە دێڕی دواتر دێ بەبێ ئەوەی ئەرکی بەڵگەهێنانەوە و پێناسەکردن و
پەرەپێدانی هەبێت. کاتێک هەموو هزری کۆمەڵگەیەک بەم شێوەیە بگوترێت،
کۆمەڵگەکە پڕ دەبێت لە ساتی ڕوونبوونەوە و بەتاڵ دەبێت لە ڕێگەی گەیشتن
بەو ساتانە.
کێشەی نێوان شیعر و فەلسەفە کێشەیەکی کۆنە. ئەفلاتوون لە کتێبی دەیەمی
'کۆمار'دا شاعیرانی لە شارە خەیاڵییەکەی دەرکرد و ئاماژەی بە
ناکۆکییەکی کۆن کرد لە نێوان فەلسەفە و شیعردا. هۆکارەکەی ئەوە بوو
شیعر لای ئەو، کار لە هەستەکان دەکات و عەقڵ لاواز دەکات. ئەرستۆ
خوێندکارەکەی وڵامێکی ژیرانەتری دایەوە و لە کتێبی 'هونەری شیعر'دا وتی
شیعر لە مێژوو فەلسەفی ترە، چونکە مێژوو باسی ئەوە دەکات ڕوویداوە و
شیعر باسی ئەوە دەکات دەکرێت ڕووبدات، و لەوێوە بەرەو گشتی دەڕوات.
کەواتا شیعر دوژمنی هزر نییە و لە بەرزترین ئاستیدا خۆی جۆرێکە لە
بیرکردنەوە. هۆڵدەرلین و ڕیلکە دوو نموونەی گەورەن بۆ شاعیرانێک
فەیلەسووفان سەد ساڵ دواتر لەسەریان نووسی. جیاوازییەکی گەورە
لێرەدایە، لە ئەڵمانیادا هایدگەر هەبوو هۆڵدەرلینی بخوێنێتەوە و بیکاتە
فەلسەفە، لای ئێمە شاعیرەکان دێڕەکانیان نووسی و کەس نەبوو بیانکاتە
چەمک. شیعر بە تەنها بەس نییە بۆ هزرێکی زیندوو، پێویستی بە خوێنەرێکە
بیرەکانی بەرەو ئاستێکی تر بەرێت.
لێرەدا دەگەینە هۆکارێکی بونیادی. شیعر و چەمک دوو یاسای جیاوازیان
هەیە. لە شیعردا لێڵی چاکەیە، دێڕێک چەند واتای هەبێت دەوڵەمەندترە،
وێنەیەک بەقەد هەزار خوێنەر هەزار خوێندنەوە هەڵدەگرێت. لە چەمکدا لێڵی
کەموکوڕییە، چەمکێک دەبێت سنووری هەبێت، دەبێت بزانیت چی دەگرێتەوە و
چی ناگرێتەوە، هەر کاتێک دوو کەس بەکاریبهێنن، دەبێت باسی یەک شت بکەن.
کۆمەڵگەیەک بە تەنها بە یاسای شیعر ڕابهێنرێت، لە هەموو بوارێکی
ژیانیدا لێڵی بە جوانی دەزانێت. ئەمە لە شیعردا شکۆیە و لە سیاسەت و
یاسا و پەروەردەدا کارەسات. سەیری گوتاری سیاسیی خۆمان بکەن پڕە لە
خوازە و لێکچوون و وێنەی بەسۆز، خوێنی شەهیدان، چیای سەرکەش، کاروانی
ئازادی. ئەم وێنانە جوانن و هەستمان دەجووڵێنن، بەڵام هیچکامیان
ناتوانن بپێورێن. بەڵێنێک بە خوازە بدرێت، لێپرسینەوەی لەگەڵدا ناکرێت.
والتەر بنیامین لە وتارێکی بەناوبانگیدا دەڵێ کاتێک سیاسەت دەبێتە
بابەتێکی جوانکاری، خەڵک لە بەشداری دەکەوێت و تەنها سەیرکەری دیمەنەکە
دەبێت. سیاسەتێک بە شیعر بدوێت، هاوڵاتییەکانی دەکاتە گوێگری ئاهەنگێک.
هەروەها دەبێت سەیری پێگەی کۆمەڵایەتیی شاعیر بکەین. لای ئێمە شاعیر بۆ
ماوەیەکی درێژ تاکە کەسایەتیی ڕۆشنبیری ناسراو بوو. گەنجێک بیەوێ ببێتە
ڕۆشنبیر، یەکەم ڕێگەی بەردەمی شیعرە، چونکە شیعر هەم ڕێزی هەیە و هەم
ڕێگەیەکی کورتە بۆ ناسراویبوون. ئەو گەنجەی دەکرا ببێتە کۆمەڵناسێک،
مێژوونووسێک، ڕەخنەگرێکی بەتوانا یان فەیلەسووفێک، دیوانێک
بڵاودەکاتەوە، چونکە بازاڕی ڕێزی کەلتووری لە کۆمەڵگەکەیدا ئەم
دەرگەیەی بۆ کردۆتەوە. ئەمە دابەشکردنێکی نادروستی وزەی مرۆییە،
هەزاران دیوانی شیعر و ژمارەیەکی کەمی توێژینەوەی قووڵ لەسەر ژیانی
خۆمان. لە دارستانێکدا هەموو درەختەکان لە یەک جۆر بن، هەر نەخۆشییەک
بە جارێک هەموو دارستانەکە دەگرێتەوە، کەلتوورێکیش هەموو وزەکەی لە یەک
ژانردا بێت، لە هەموو ئەو بوارانەدا بێدەنگ دەمێنێتەوە ئەو ژانرە پێیان
ناگات.
ئەم دیاردەیە لە سەردەمی شاشەکاندا فۆرمێکی تازەی وەرگرتووە. پەڕە
گشتییەکانمان پڕن لە دێڕی کورت و ڕستەی بەسۆز و وێنەی شیعرئاسا، هەر
ڕووداوێک ڕوودەدات، دەیان هەزار کەس لە چەند خولەکێکدا هەستی خۆیان بە
دێڕێکی جوان دەردەبڕن و پاشان دەچنە سەر ڕووداوی دواتر. ئەمە هەمان
یاسای کەلتووری زارەکییە لە بەرگێکی دیجیتاڵیدا، هەمان پەندی
دیوەخانەکەیە ئەمجارە لەسەر شاشە. کورتی و چڕی و هەست سەردەکەون، درێژی
و بەڵگە و شیکاری دەدۆڕێن، چونکە ئەلگۆریتمەکانیش وەک دیوەخانە کۆنەکان
پاداشتی ئەو قسەیە دەدەنەوە دڵ دەجووڵێنێ و ئەو قسەیە سزا دەدەن زەین
ماندوو دەکات. بەم شێوەیە سەردەمی نوێ لەبری ئەوەی زیندانە کۆنەکە
بشکێنێت، دیوارەکانی بەرزتر کردووەتەوە.
ئەمە ڕەهەندی دەروونیشی هەیە، پێویستە بە وریاییەوە باسی بکەین. فرۆید
هونەری بە یەکێک لە ڕێگەکانی گواستنەوەی وزەی ناوەکی بۆ شتێکی بەرز
دادەنا، ئەو پرۆسەیەی ئازار و ئارەزووە ڕێگەپێنەدراوەکان دەکاتە
بەرهەمێکی جوان. شیعر بۆ گەلێکی بریندار ئەم کارەی کرد و بە ملیۆنان
مرۆڤی لە شێتی و بێهیوایی پاراست. بەڵام هەمان میکانیزم دیوێکی تری
هەیە، کاتێک ئازار بە جوانی و ڕازاوەییەوە دەوترێت، کۆمەڵگە هەست بە
ئاسوودەییەک دەکات، وا هەستدەکات شتێکی کردووە، کەچی هیچ شتێکی
نەگۆڕیوە. شیعرەکە دەبێتە جێگرەوەی کردارەکە. لە هۆڵەکەی سەرەتای ئەم
ستوونەدا هەمووان بە هەستێکی پڕەوە گەڕانەوە ماڵەکانیان، ئەم هەستە ڕێک
ئەو شتەیە ڕێگری لە پرسیار دەکات، چونکە دڵپڕ وادەزانێت ئەرکی خۆی
بەجێهێناوە.
تیۆدۆر ئادۆرنۆ دوای کارەساتی ئۆشڤیتس ڕستەیەکی سەرسەختانەی نووسی،
شیعر دوای ئۆشڤیتس دڕندەییە. دواتر خۆی ئەم ڕستەیەی نەرمتر کردەوە و
وتی ئازاری بەردەوام مافی دەربڕینی هەیە وەک چۆن ئەشکەنجەدراو مافی
هاوارکردنی هەیە. ئەم گفتوگۆیەی ئادۆرنۆ لەگەڵ خۆیدا شایانی ڕامانە بۆ
ئێمە. دوای هەڵەبجە و ئەنفال، نووسینی شیعر پێویستییەکی ئەخلاقییە،
چونکە بێدەنگی بەرامبەر بە ئازار خیانەتێکی ترە. پرسیارە قورسەکە لە
شوێنێکی تردایە، ئایا تەنها شیعر بنووسرێ؟ گەلێک دوای گەورەترین
کارەساتەکانی سەدان شیعری بۆ نووسیبێت و تەنها چەند توێژینەوەیەکی کەمی
هەبێت لەسەر بونیادی ئەو دەسەڵاتەی ئەو کارەساتەی قەوماند، تەنها نیوەی
ئەرکی یادەوەریی بەجێهێناوە.
ئەم شیکارییە تاوانبارکردنی شیعر نییە و شیعری مۆدێرنی کوردی خۆی لە
ڕۆمانسییەتی کۆن دەرچووە و بووەتە شیعری پرسیار و ڕەخنە و بیرکردنەوە،
بەڵێ، زۆرێک لە شاعیرە هاوچەرخەکانمان بیرمەندی قووڵن. ئەم بۆچوونە
ڕاستە و پێویستە دانی پێدابنرێت. شیعری هاوچەرخی ئێمە زمانێکی نوێی
دۆزوەتەوە، پرسیاری ئاڵۆزتری هێناوەتە ناو دێڕەکانەوە و دەستی بۆ ئەو
بوارانەش بردوە پێشتر قەدەغە بوون. بەڵام نەشتەرەکە لێرەدا ڕووی لە
دۆخی کەلتوورێکە یەک هونەر تێیدا هەموو بارەکانی تری لەسەر شانی
دانراوە، شیعر وەک هونەر لەم نەشتەرە دوورە. شیعرێکی ئازاد و قووڵ لە
کەلتوورێکدا تەندروستە کاتێک لە پاڵیدا ڕۆمان و ڕەخنە و فەلسەفە و
مێژوونووسی و زانستی کۆمەڵایەتی هەبێت. کێشەکە لە بوونی شیعردایە کاتێک
دەبێتە تاکە بوون.
کەواتا ڕێگەی دەرچوون، سێ شتە. یەکەم، شیعر وەک شکۆیەک بمێنێتەوە و لە
دۆخی تاکە ماڵی هزرەوە بگوازرێتەوە بۆ یەکێک لە ماڵەکانی، ڕێگەی ئەم
گواستنەوەیە کردنەوەی ماڵی ترە، شیعر لەم پرۆسەیەدا هیچ لە شکۆی خۆی
لەدەست نادات. دووەم، شیعر خوێنەری ڕەخنەگری هەبێت، ئەو خوێنەرەی
دێڕەکان دەکاتە پرسیار و پرسیارەکان دەکاتە چەمک، بەم شێوەیە هزری
شاعیرەکانمان لە ساتی ڕوونبوونەوەوە بگوازرێتەوە بۆ نەریتێکی فکری.
سێیەم، پێگەی کۆمەڵایەتیی ڕۆشنبیری لە شاعیرەوە بەرفراوان ببێ و ڕێزی
کەلتووری بە هەمان ئەندازە بدرێتە توێژەر و ڕەخنەگر و وەرگێڕ و
مێژوونووس. کاتێک گەنجێک بزانێت دەتوانێت بە نووسینی توێژینەوەیەک
لەسەر ژیانی گوندەکەی بەقەد شاعیرێک ڕێز وەربگرێت، دارستانەکانمان دەست
بە نەشونما و فرەیی دەکات.
بەڵام لە نێوان ئەم ژانرانەدا، یەکێکیان پێوەندییەکی تایبەتی بە
پرسیارەکەی ئێمەوە هەیە. میخائیل باختین، بیرمەندی ڕووسی، جیاوازییەکی
ورد لە نێوان شیعر و ڕۆمان دادەنێت. شیعر بە زۆری یەک دەنگە، دەنگی
شاعیرە و هەموو جیهان لە ڕوانگەی ئەوەوە دەبینرێ. ڕۆمان فرەدەنگە،
چەندین کەسایەتی بە زمانی جیاواز و بە بیروباوەڕی جیاواز تێیدا دەدوێن
و هیچ دەنگێک تاکە خاوەنی حەقیقەت نییە. لای باختین ڕۆمان ژانری
سەردەمی مۆدێرنە، چونکە سەردەمی مۆدێرن سەردەمی فرەدەنگییە. شیعر ساتێک
دەگرێت و ڕۆمان کات و ژیانێکی تەواو دەگێڕێتەوە. کەواتا پرسیاری ستوونی
داهاتوو ئەمەیە، گەلێک بۆ سەدان ساڵ بە یەک دەنگ گۆرانی وتبێت، چۆن
فێردەبێت بە چەندین دەنگ چیرۆکی خۆی بگێڕێتەوە؟
__________________________________________________________
●
هەموو ستوونەکانی
گۆشەی ''نەشتەرگەریی ئاوێنەکان'':
www.emrro.com/gosheyneshtergeriya.htm
ماڵپه‌ڕی ئه‌رسه‌لان مه‌حمود
|
