په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌ئێمهلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

 

ڕه‌گوڕیشه‌ سایكۆلۆجێکانی کۆمه‌ڵکوژی (جینۆساید).

 

د. سه‌ڵاحی گه‌رمیان‌

- به‌شی‌ یه‌كه‌م -


مه‌به‌ست له‌م نوسینه‌ ناساندنی ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ سایكۆلۆجیانه‌یه‌ كه‌ بونه‌ته‌ هۆیی به‌رپاكردنی ئه‌و تاوانه‌ جه‌رگبڕانه‌ مێژووی مرۆڤ به‌خۆیه‌وه‌ بینیوێتی و ئامانجی قڕكردن و له‌ناوبردنی كۆمه‌ڵه‌ ئه‌تنیك و ئاینی و مه‌زهه‌بێكان بووه، یان ئه‌وانه‌ی بونه‌ته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی بارودۆخ بڕه‌خسێنێت بۆ ئه‌نجامدانیان، یان بونه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی تێوه‌گلێن له‌ به‌جێهێنانی ئه‌و تاوانانه‌. نوسینه‌که‌ باس له‌ شێوه‌كانی كه‌سایه‌تی تاوانكارانی جینۆساید و بارودۆخ و ژینگه‌ كۆمه‌لاَیه‌تێكان كه‌ ئه‌و تاوانانه‌ تیاندا به‌رپاكراون و ئه‌م ته‌وه‌رانه‌ ئه‌خاته‌ ژێر تیشكی باسه‌وه‌:
:: سایكۆلوجی ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار
:: سایكۆلۆجی كه‌سایه‌تی ده‌سه‌ڵاتداری سته‌مکار
:: سایكۆلۆجی شه‌ڕه‌نگێزی
:: سایكۆلۆجی جه‌ماوه‌ر
:: سایكۆلۆجی ملكه‌چی

له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌و ته‌وه‌رانه‌وه‌، نو‌سینه‌كه‌ تیشك ئه‌خاته‌ سه‌ر تاوانه‌كانی دیكتاتور وڕژێمه‌ له‌ناوچوه‌كه‌ی عیراق له‌ كۆمه‌ڵكوژی ئه‌نفال له‌ كوردستاندا.

 

به‌ درێژاێی مێژوو كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی، شه‌ڕ و به‌گژداچوون و هێرشبردن و پێكدادان و کوشتاری زۆری به‌خۆوه‌ بینیوه‌ له‌ نێوان هێزی ده‌سه‌ڵاتداره‌کان كه‌ هه‌رده‌م له‌ هه‌وڵی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتن خاک و ملكه‌چكردنی گه‌لان بوون و هێزه‌ به‌رهه‌ڵستکار و نه‌یاره‌کانیاندا. سوپاكانی ئه‌سكه‌نده‌ری مه‌زن ته‌واوی وڵات و ده‌ڤه‌ره‌کانی  نێوان ماسادونیا و هیندستانیان خسته‌ ژێر ڕكێفی خۆیانه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ پێشه‌وه‌چونیان كوشتن وبڕین ئه‌بوه‌ به‌شی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ره‌و ڕوویان ئه‌بونه‌وه‌ یان ڕێیان لێ ئه‌گرتن. ده‌ست ودایره‌ی جه‌نگیزخان و تیمورلنگ و هۆلاكو، زۆربه‌ی وڵاتانی ئاسیایان داگیركرد وده‌‌ستیانكرد به‌ كوشتن و تاڵان و سوتاندن و ێرانكردن. له‌ ڕۆژئاوای  مه‌سیحیه‌ت وله‌ژێر سێبه‌ری كه‌نیسه‌دا، چه‌ندین ملیۆن له‌ خه‌ڵكی ڕه‌سه‌نی ئه‌مریكا له‌ لایه‌ن ئیسپانه‌كانه‌وه‌ كه‌وتنه‌ ژێر شاڵاوی كۆمه‌ڵكوژی له‌ پاش دۆزینه‌وه‌ی كیشوه‌ری تازه‌ی ئه‌مریكا. پاش ئه‌وانیش ئینگلیزه‌كان بوونه‌ ته‌واوكه‌ری پرۆسه‌ی له‌ناوبردنیان تا كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی بكه‌ونه‌ قڕكردنیان به‌ بلاَوكردنه‌وه‌ی نه‌خۆشی ئاوڵه‌  له‌ نیوانیاندا.

 

هێزه‌ داگیركه‌ره‌كان هه‌مان شێوه‌ی نامرۆڤانه‌یان به‌كارهێنا دژ به‌ خه‌ڵكی ڕه‌سه‌نی مه‌كسیك و وڵاتانی دیكه‌ی ئه‌مریكای لاتین و كه‌نه‌دا و ئوسترالیا. گه‌لانی ئاسیا و ئه‌فریقا و ئه‌مریكای لاتین به‌وپه‌ڕی توندوتیژی و بێبه‌زه‌ییه‌وه‌ خرانه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی هێزه‌ كۆلۆنیالیزمه‌كانی ئه‌ورپاوه‌، له‌ پێشبڕكیاندا بۆ زه‌وتكردنی سامانی ئه‌و وڵاتانه‌ی به‌ر هه‌ڵمه‌تی داگیركردنیان ئه‌كه‌وتن. چه‌ندین ملیۆن مرۆڤ بونه‌ قوربانی سه‌ره‌ڕۆیی و هه‌ڵه‌شه‌یی وته‌ماعكاری ئیمپراتۆر و پادشا وحاكم وفه‌رمانده‌ی‌ هێزه‌ سه‌ربازێ‌كان، به‌تایبه‌ت له‌شه‌ڕی به‌رگریكردنی گه‌لانی ئه‌و وڵاتانه‌ دژ به‌ هێزه‌ داگیركه‌ره‌كان. چه‌ندین تاوانی كۆمه‌ڵكوژی كه‌م وێنه‌ ئه‌نجامدران به‌مه‌ستی جینۆسایدكردنی گروپه‌ ئه‌تنیك و ئاینی و مه‌زهه‌بییه‌كان.

 

له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م  ملیۆن ونیوێك ئه‌رمه‌نی به‌ده‌ستی توركه‌ عوسمانێكان له‌ناوبران. نازێكان له‌ ئه‌ڵمانیا، له‌ نیوان ساڵاَنی 1938- 1945 قه‌سابخانه‌ی هۆلۆكۆستیان ئه‌نجامدا دژ به‌ جوله‌كه‌كان، سلاڤێكان، كۆمۆنیسته‌كان، قه‌ره‌جه‌كان، هۆمۆسیكسوه‌ڵه‌كانHomosexuals ، و دیله‌ ڕوسه‌كان، که‌ له‌ ئه‌نجامدا شه‌ش ملیۆن قوربانی لێکه‌وته‌وه‌. ڕژێمی ستالین له‌ سالاَنی 1932- 1933 هه‌ڵسا به‌ له‌ناوبردنی حه‌وت ملیۆن له‌ ئۆكرانێكان به‌ برسیكردنیان تا گیان له‌ده‌ستدان. سه‌ره‌ڕای ده‌رچوونی په‌یماننامه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتۆ‌كان له‌ ساڵی 1948 که‌ به‌مه‌به‌ستی به‌رگرتن له‌ ئه‌نجامدانی تاوانی له‌ناوبردنی مرۆڤ بوو، تاوانی زۆر ناڕه‌وا ئه‌نجامدرا له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی ڕابوردوودا. له‌ لایه‌ن خومیره‌ سووره‌كانه‌وه‌ له‌ كامبودیا كۆمه‌ڵكوژی دژ به‌ نه‌یارانیان به‌رپاکرا. رژێمی دیكتاتۆری له‌ناوچووی عێراقیش شاڵاوی ئه‌نفالی له‌ كوردستان بۆ له‌ناوبردنی گه‌لی كورد ئه‌نجامدا. له‌ ئه‌فریقا چه‌كداره‌كانی هوتۆ كوشتاری به‌كۆمه‌ڵیان ئه‌نجامدا دژ به‌ خیڵه‌كانی توتسی له‌ ڕواندا. له‌ ده‌ڤه‌ری دارفور هێزه‌كانی جه‌نجه‌وید به‌ پاڵپشتی حكومه‌تی سودان تا ئه‌مرۆش به‌رده‌وامن له‌ به‌رپاكردنی كۆمه‌ڵكوژی دژ به‌ خه‌ڵكی ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌.

 

له‌ ژێر ڕۆشنایی ئه‌و پێشه‌کییه‌ی سه‌ره‌وه و به‌پێی پێناسه‌ی ڕافائیل لیمکین (1900-1959)Raphael Lemkin، جێنۆساید کرده‌وه‌یه‌کی پراکتیزه‌کراوی کۆنه‌ له‌ بره‌و‌پێدانی‌ نوێیدا و بریتیه‌ له‌ به‌جێهێنانی کرده‌وه‌ی درێژخایه‌ن به‌مه‌به‌ستی وێرانکردنی بنه‌ما سه‌ره‌کێکانی ژیانی کۆمه‌ڵه‌ نه‌ته‌وه‌ێ‌کان. ئه‌مه‌ش هه‌وڵدانه‌ بۆ له‌ناوبردنی سه‌رتاپای ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌.

 

کۆمه‌ڵکوژی و له‌ناوبردنی بنه‌ماکانی ژیانی هه‌زاران که‌س و وێرانکردنی شار و گونده‌کان و سوتاندنی ته‌ر و وشک، له‌ توانای تاکه‌ که‌سێک‌ یان گروپێکدا نیه‌، گه‌ر ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ خه‌ڵکی به‌شدار نه‌بن تیایدا. ئه‌و خه‌ڵکه‌ی به‌ ملکه‌چ بونیان بۆ بڕیاری خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌کان،  به‌بێ هۆشیاری و درککردنیان به پلانی دارێژراوی‌ ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌، تاوانی کوشتن و قڕکردن ئه‌نجام ئه‌ده‌ن. نه‌ "نیرۆن"، نه‌ "حه‌جاج"، نه‌ "ته‌یمورله‌نگ و‌ هۆلاکۆ، له‌ سه‌رده‌می کۆندا، نه‌ هیتله‌ری سه‌رکرده‌ی نازێکانی ئه‌ڵمان و مۆسۆلینی سه‌رکرده‌ی فاشێکانی ئیتالیا، نه‌ سه‌ددامی دیکتاتۆر یان نه‌ میلۆسۆڤیچی سه‌رۆک پێشووی سیربیا، نه‌ سه‌رکرده‌ی پۆلپۆت له‌ کامبۆدیا، یان سه‌رۆ‌ک وه‌زیرانی ڕواندا "هابری مانا"، له‌ سه‌رده‌می نوێدا که‌سیان به‌خۆیان یان له‌گه‌ڵ داروده‌سته‌کانیان هه‌ڵنه‌سان به‌و‌ تاوانانه‌‌ی ئه‌‌نجامیان دابوو.

 

گه‌ر باش بڕوانینه‌ ئه‌و‌ هۆکارانه‌ی له‌ پشت ئه‌نجامدانی ئه‌و تاوانانه‌وه‌ن که‌ هه‌ر یه‌کێکیان جیاوازه‌ له‌وی تریان به‌ پێی ئه‌و سه‌رده‌م‌ وبارودۆخه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی تیایدا ڕوویانداوه‌، هه‌روا به‌ گوێره‌ی شێوه‌ و چۆنێتی ئه‌و ڕژێم‌ و گه‌وره‌ یاریکه‌رانه‌ی ئه‌و تاوانا‌نه‌یان به‌رپاکردوه‌، ده‌رئه‌که‌وێت که‌ له‌ پاڵ فاکته‌ره‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی ئابورێکانه‌وه‌، کۆمه‌ڵێک فاکته‌ر و ڕه‌هه‌ندی سایکۆلۆجی هاوبه‌ش هه‌ن، رۆڵی سه‌ره‌کییان بینیوه‌ له‌ ڕوودان و به‌رپابوونی هه‌موو تاوانه‌کانی جینۆساید به‌درێژایی سه‌رده‌مه‌کانی مێژوو و له‌ هه‌موو کۆمه‌ڵ و کولتووره‌ جیاجیاکاندا.

 

له‌ كۆی بڕگه‌کانی ئه‌م نوسینه‌دا،‌ تیشک ئه‌خه‌مه‌ سه‌ر ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ سایکۆڵۆجیه‌ بنه‌ڕه‌تیانه‌ که‌ کاریگه‌رییان هه‌بووه‌‌ له‌ به‌رپاکردنی ئه‌و جۆره‌ تاوانانه‌.

 

سایکۆڵۆجی ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار :   

  
ده‌سه‌ڵات ڕژێمی‌ تۆتالیتار و دیکتاتۆره‌کاندا توندترین رێبازی سه‌رکوتکردن و توندوتیژی و‌ زه‌بروزه‌نگ دژ به‌ نه‌یارانی ئه‌گرێته‌به‌ر له‌پێناو مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامبوونی. به‌هه‌موو جۆرێک هه‌وڵئه‌دات که‌ به‌رهه‌ڵستکارانی ملکه‌چکات یان بیانکاته‌ لایه‌نگری ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی، چونکه‌ تاکه‌کانی ناو کۆمه‌ڵ له‌ژێر ‌کاریگه‌ری ئه‌و بواره‌دان که‌ تێیدا ئه‌ژین تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی که‌ ئه‌بن به‌ به‌شێک لێی‌. هه‌ر وه‌کو کیورت لێڤین (1890-1947)Kurt Lewin  دامه‌زرێنه‌ری تیۆری سایکۆلۆجی "بوار" جه‌خت له‌ ‌سه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌کات که‌ تاکه‌کانی ناو کۆمه‌ڵ له‌ نیوان خۆیاندا له‌ یه‌کتری جیان‌ به‌گوێره‌ی جیاوازی و گۆڕانی ئه‌‌و بوارانه‌‌ی که‌ تێیدان، به‌مانای ئه‌وه‌ی هه‌ڵسوکه‌وتی هه‌ر مرۆڤێک ده‌رئه‌نجامی ئه‌و بواره‌یه‌ که‌ ئه‌ مرۆڤه‌ تێیدایه له‌ کاتی نواندنی هه‌ڵسوکه‌وته‌که‌ی‌. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌، ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی رژێمێکی تۆتالیتاردا کارئه‌که‌ن، یان ئه‌وانه‌ی له‌ بازنه‌ سه‌ره‌کیه‌کانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌دان، شێوازێکی تایبه‌تیان پێوه‌ ده‌رئه‌که‌وێت، کاردانه‌وه‌ی بواره‌کانی ده‌سه‌ڵات  به‌‌ سه‌ریانه‌وه‌ دیاره‌ و ئه‌بێته‌ هۆی گۆڕانکاری له‌ تایبه‌تمه‌ندی که‌سایه‌تییان به‌ تایبه‌تی له‌سه‌ر کاسانێکی لاواز که‌ تایبه‌تمه‌ندی ڕاڕایی و هه‌لپه‌رستی له‌ که‌سایه‌تیاندا به‌دی ئه‌کرێت.

 

سه‌ره‌ڕای به‌کارهێنانی توندوتیژی دژ به‌ نه‌یارانی، ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار خه‌سڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندیه‌کی سایکۆلۆجی ئه‌وتۆی هه‌یه‌ جیای ئه‌کاته‌وه‌ له‌ شێوه‌کانی تری ده‌سه‌ڵات له‌وانه‌: بێ متمانه‌یی به‌ جه‌ماوه‌ر، ترس و وریابوون، په‌نابردنه‌ به‌ر فروفێڵ و مه‌کربازی، گوشارخستنه‌سه‌ر ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ دڵسۆزی نانوێنن تا ئه‌گاته‌ ئه‌وه‌ی گۆشه‌گیریانکات و دوریانخاته‌وه‌ له‌ بازنه‌ی ده‌سه‌ڵات و کارتێکردن.  هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار خوڵیای تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی دژایه‌تی ئه‌که‌ن و بوونی ئه‌خه‌نه‌ مه‌ترسییه‌وه. هه‌ر ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌کاتێکدا په‌نا ئه‌باته‌ بانگه‌شه‌کردن بۆ په‌یڕه‌وکردنی دادوه‌ری و هه‌ڵدانی بانگی ئازادی، ‌ له‌هه‌مان کاتدا له‌هه‌وڵی شاردنه‌وه‌ی خۆپه‌رستی و به‌ته‌نگه‌وه‌هاتنی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیی، هه‌ر ئه‌و هه‌ڵوێ‌ستانه‌ی ده‌سه‌ڵات خۆی له‌خۆیدا ئه‌بێته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی دوفاقی له‌ناوخودی خۆیدا.

 

به‌پێچه‌وانه‌ی ڕژێمه‌ دیموکراتێکانه‌وه‌، ڕژێمه‌ تۆتالیتاره‌کان بۆ سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتییان په‌نا ئه‌به‌نه‌ به‌ر سه‌ختترین جۆری توندوتیژی و نواندنی دڵڕه‌قی دژ به‌ که‌س و لایه‌نه‌کانی ناو کۆمه‌ڵ. زۆر جار یاساو و بڕیاری ناڕه‌وا ده‌رئه‌که‌ن و بارودۆخی نائاسایی ئه‌سه‌پێنن و ده‌سه‌ڵاتێکی به‌ربڵاو ئه‌سپێرن به‌ داموده‌زگا سه‌رکورتکا‌ره‌کانیان که‌ ئه‌بێته‌ هۆی دروستبوونی دابڕانیان له‌ جه‌ماوه‌ر و تا دێت که‌لێنی نێوانییان پانتر ئه‌بێت (که‌ زۆر جار که‌لینێکی ده‌روونییه‌) تا ئه‌گاته‌ سه‌رهه‌ڵدانی حاڵه‌تی نامۆی  له‌لای ده‌سه‌ڵات و جه‌ماوه‌ردا.

 

ده‌سه‌ڵاتی تۆتالیتار باوه‌ڕی به‌ جه‌ماوه‌ر نیه‌، چونکه‌ به‌ ئاگایه‌ له‌وه‌ی که‌ خۆی سه‌پاندوه‌ و جه‌ماوه‌ر هه‌ڵینه‌بژاردوه‌، بۆیه‌ به‌رده‌وام له‌ حاڵاتی ترس و هه‌ڕه‌شه‌دا ئه‌ژێت و له‌ هه‌ر جووڵه و ده‌ستپێشخه‌رییه‌کی هه‌موو که‌س و لایه‌نێک سڵ ئه‌کاته‌وه‌ نه‌بادا ببیته‌ هۆی وروژاندنی جه‌ماوه‌ر. بۆیه‌ به‌وپه‌ڕی توندوتیژییه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی  ئه‌و جۆره‌ جوڵانه‌وانه‌ ئه‌بێته‌وه‌ به‌ مه‌بستی تۆقاندن و چاندنی ترس له‌لای خه‌ڵکانی تر. زۆر جاریش په‌نا ئه‌برێته‌ به‌ر شێوازی ده‌روونی بۆ تۆقاندن یانیش به‌ شێوه‌ی بره‌وپێدان به‌مه‌به‌ستی ڕاکێشتنی سۆز و پشتیوانیکردنیان. هه‌روه‌ها په‌نائه‌باته‌ به‌ر فڕوفێڵ و مه‌کربازی وچه‌واشه‌کاری و کۆنترۆڵکردن و جاسوسی له‌سه‌ر جه‌ماوه‌ر له‌بری ڕاستگۆیی نواندن و شه‌فافییه‌ت و دیالۆگ له‌گه‌ڵیاندا. ئه‌وه‌ش به‌ هۆی ئه‌و دۆگما (Dogma)یه‌ی زاڵه‌ به‌سه‌ر هرزی ده‌سه‌ڵاتداراندا که‌ ڕێگره‌ له‌سه‌ر داننان به‌ ڕاوبۆچوونی جیاواز و نرخاندنی به‌رانبه‌ر، چونکه‌  سڕینه‌وه‌ی به‌رانبه‌ر  و دابڕاندن ڵێیان یه‌کێکه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندێکانی ئه‌و جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتانه‌.

 

موسكوڤیجی (1984) Moscovici ئه‌ڵێت حیزبی نازی ده‌نگدانه‌وه‌ێکی جه‌ماوه‌ری گه‌وره‌ی لای ئه‌ڵمانه‌کان وه‌ده‌ستهێنا به‌ هۆی دوپاتکردنی په‌یامه‌کان و دروشمه‌کانیان بۆ ماوه‌ی نزیک له‌ بیست ساڵ. کاتێک باری کۆمه‌ڵایه‌تی گۆڕانی به‌سه‌رهات و زیاتر گونجاو بوو له‌گه‌ڵ په‌یامه‌ نه‌گۆڕه‌کانیاندا، خه‌ڵکی مه‌یلی قه‌بووڵکردنی زیاتری هه‌بوو بۆ بانگه‌شه‌کردنه‌کانیان. نازێکان هیچ درێخییان نه‌کرد له‌م شێوازه‌ تا لای ئه‌ڵمانه‌کان وه‌ک ڕاستگۆ ده‌رکه‌و‌تن.  لاتانی Latane به‌ پێی تیۆری کاردانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی داینامیک  Dynamic Social Impact Theory پێی وایه‌ که‌ ئه‌و کاریگه‌رییه‌ی که‌ خه‌ڵکی له‌سه‌ر ئاڕاسته و باوه‌ڕ و هه‌ڵسوکه‌وتی ‌ تاکه‌که‌س دایئه‌نێت، له‌ ڕێگای ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ (پایه‌ و ئه‌زمون) و دوورونزیکی (ماتریاڵی و کۆمه‌ڵایه‌تی)یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌گرێت، له‌گه‌ڵ چه‌ند کاریگه‌رییه‌کی تریش. له‌گه‌ڵ کات تێپه‌ربووندا، تا دێت باوه‌ڕهێنان زیاتر ڕوونتر و ئاسایی ئه‌بێت‌ و قه‌بووڵ ئه‌کرێت له‌لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌.
 
ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار زۆر چاک ئاگاداری سایکۆلۆجی جه‌ماوه‌ره‌ و ئه‌زانێت که‌ جه‌ماوه‌ر هه‌رکاتێک بارودۆخی شیاوی بۆ بڕه‌خسێت به‌ڕوویدا ڕائه‌په‌ڕێت، ئه‌وکاته‌ش زۆر سه‌خته‌ بۆ داموده‌زگا سه‌رکوتکه‌ره‌کانی ڕووبه‌ڕووی جه‌ماوه‌ر بوه‌ستنه‌وه‌. بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار هه‌رچه‌نده‌ خاوه‌نی داموده‌زگای سه‌رکوتکه‌ره‌، په‌نا بۆ هه‌موو شێوه‌ ئامرازێکی تر ئه‌بات بۆ شێواندنی ڕاستێکان و به‌ شێوه‌ و ڕوخسارێکی دور له‌ واقیع خۆی نیشان ئه‌دات به‌مه‌بستی پاساوکردنی کاره‌ ناڕه‌واکانی و که‌مکردنه‌وه‌ی ئاستی شکست و دۆڕان که‌ دووچاری ئه‌بێته‌وه‌. هه‌روه‌ها که‌ره‌سته‌ی میدیاکانی ئه‌خاته‌ گڕ له‌پێناو مێشک شوشتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر و سڕکردنی بیروهۆشیان.
 
رژێمه‌ تۆتالیتارێکان سوود له‌ به‌کارهێنانی میدیا وه‌رئه‌گرن بۆ شێواندنی هۆشی جه‌ماوه‌ر و بۆ ئه‌وه‌ی بیانهێنێته‌ پای پاڵپشتیکردنی و ئاگری دوژمنکاری دژ به‌ نه‌یارانی ده‌سه‌ڵات تیایاندا هه‌ڵئه‌گیرسێنێت. زۆر جار ‌ده‌سه‌ڵاتداران په‌نا ئه‌به‌نه‌ به‌ر قۆرخکردنی فاکته‌ره‌ سایکۆلۆجییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تێکان بۆ ئه‌نجامدانی پلانه‌کانیان، ئه‌گه‌ر له‌وه‌دا سه‌رکه‌وتووبن ئه‌وا له‌گه‌ڵ به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان ئه‌گونجێن. گه‌ر بڕوانینه‌ ڕاگه‌یاندن و ئه‌ده‌بیاتی ئیلیتی ده‌سه‌ڵاتداری ڕژێمه‌ سته‌مکاره‌کان که‌ تاوانی جینۆسایدیان ئه‌نجامداوه‌، به‌ ڕوون و ئاشکرا قوربانیانی تاوانه‌کان، به‌ یاخیبوون ئه‌خه‌نه‌ڕوو، نه‌ک هه‌ر به‌سووک وڕیسواییه‌وه‌ ناویان ئه‌به‌ن به‌ڵکو وه‌ک که‌سانێکی شه‌ره‌نگێز سه‌یرییان ئه‌که‌ن و ئه‌یانخه‌نه‌ خانه‌ی دوژمنانه‌وه‌.

 

میدیای سیربه‌کان وه‌ک نموونه‌، هانی خه‌ڵکی ئه‌دا به‌ ووروژاندنی هه‌ستی ڕقی ڕه‌گه‌زپه‌رستێتی تیایاندا له‌ ڕێگای چه‌واشه‌کردنی ڕووداوه‌ مێژووییه‌کان و هه‌نووکه‌ێکانه‌وه‌، له‌پێناو چاندنی ترس و گیانی دوژمنایه‌تی لای سربه‌کان. له‌هه‌مان کاتدا خوێندکارانی قوتابخانه‌کان له‌رێگای وانه‌وتنه‌وه‌ ئاگادارئه‌کرانه‌وه‌ و فێرئه‌کران سه‌باره‌ت به‌‌و شه‌ڕوکوشتارانه‌ی له‌ سه‌ده‌ی چوارده‌دا له‌ کۆسۆڤۆدا ڕویاندابوو. ڕژێمی دیکتاتۆری له‌ناوچووی عێراقیش، به‌به‌رده‌وامی کوردی  وه‌ک ئه‌و کافرانه‌ پیشان ئه‌دا  که‌ ئاینی ئیسلام داوای له‌ناوبردنیان ئه‌کات و ماڵ و حاڵ و ژن و مناڵیان حه‌ڵال ئه‌کات وه‌ک تاڵانی جه‌نگ به‌پێی ئه‌وه‌ی له‌ سوره‌تی ئه‌نفال له‌ قورئاندا هاتووه،‌ جگه‌ له‌ ناووناتۆر به‌ مه‌به‌ستی شێواندنی ڕاستێکان و ناوهێنانی کورد به‌ خیانه‌تکار و نۆکه‌رانی بیانی و ئه‌و سه‌گانه‌ی پێوسته‌ سه‌ریان پانبکرێنه‌وه‌ و چه‌ندین ناووناتۆره‌ی ناشرین به‌مه‌به‌ستی ئاما‌ده‌کردنی بارودۆخه‌که و چه‌واشه‌کردنی ڕای گشتی و پاساوکردنی سیاسه‌تی شۆڤێنیزمییانه‌ی ڕژێم.‌
 
تیڕوانینی به‌که‌مزانینی نه‌یاران ودوژمنان له‌سه‌ر بنه‌مایه‌کی فیکری و ئایدیۆڵۆجی دروست ئه‌بێت ‌و باڵئه‌کێشێت به‌سه‌ر هزری ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار و ته‌نیا په‌یوه‌ست نیه‌ ‌به لایه‌نه‌ سه‌ربازی و ئابوورێکانه‌وه. به‌ چه‌سپاندنی تیڕوانینی به‌که‌مزانین، ویژدان و پاڵپێوه‌نه‌ره‌ ئه‌خلاقێکان ئه‌مرن و هه‌ستی مرۆڤایه‌تی نامێنێت و ئه‌بێته‌ هۆی بته‌وکردنی ره‌گه‌زپه‌رستێتی له‌ ئه‌نجامیشدا دورنیه‌ له‌ناوبردنی به‌کۆمه‌ڵی بکه‌وێته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش سه‌رکرده‌‌کانی ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار پێیانوایه‌ که‌ کرده‌وه‌یه‌کی شایسته‌ ئه‌نجام ئه‌ده‌ن. ئه‌و تیڕوانینی به‌که‌مزانینه‌ هه‌مان تێڕوانینی هیتله‌ر و سه‌رکرده‌کانی حیزبی نازی بوو به‌رانبه‌ر جوله‌که‌کان و قه‌ره‌جه‌کان و سلاڤێ‌کان و هۆمه‌سێکسۆله‌کان له‌ ئاگردانی هۆڵۆکۆستدا. تێڕوانینی سه‌ددام و سه‌رکرده‌کانی به‌عس و عروبه‌چێکانیش بوو به‌رامبه‌ر به‌ گه‌لی کورد له‌ قه‌سابخانه‌کانی ئه‌نفالدا، هه‌روه‌ها تێڕوانینی میلۆسۆڤچ و ناسیۆنالیسته‌ سربێکان بوو به‌رانبه‌ر به‌ بۆسنێکان و کرواته‌کان و تێڕوانینی سه‌رکرده‌ی خێڵه‌کانی "هۆتۆ"ش بوو به‌رانبه‌ر هاونیشتمانه‌کانیان له‌ خێڵه‌کانی "تووتسی" له‌ ڕواندادا.

 

ڕژێمی له‌ناوچووی سه‌ددام که‌ پلانی له‌ناوبردنی کورد و وێرانکردنی ژێرخانی ئابووری و سیسته‌می ئیکۆڵۆجی Ecosystem کوردستانی داڕشت و ئه‌نجامدا، به‌ یه‌کێک له‌ نمونه زه‌قه‌‌کانی ده‌سه‌ڵاتی دکتاتۆری تۆتالیتاری ئه‌ژمێردرێت. وه‌ک تووندوتێژ وخوێناویترین ڕژێمه‌ دکتاتۆرێکان ئه‌ژمێردرێت، چونکه‌ ئه‌وپه‌ڕی شیوه‌ی سه‌رکوتکردن و داپڵۆسینی دژ به‌ مرۆڤی ئاسایی به‌کار ئه‌هێنا نه‌ک ته‌نیا ‌دژ به‌ نه‌یاره‌ سیاسێکانی ڕژێم. زۆرجار په‌نیای ئه‌برد بۆ ئه‌و کرده‌وانه‌ ته‌نیا به‌مه‌به‌ستی تۆقاندن تا که‌س بیر هیچ جۆره‌ بیروبۆچوونیک دژ به‌ سیاسه‌ته‌کانی ڕژێم به‌ بیریدا نه‌یات و دژایه‌تی بڕیاره‌کانی ڕژێم نه‌کات. وه‌ک ئه‌و بڕیاره‌ ناڕه‌وا و سه‌یروسه‌مه‌رانه‌ی له‌ شیوه‌ی گوێبڕین و زمانبڕین و نیشانه‌کوتانی ناوچه‌وان که‌ ڕژێمی له‌ناوچوو ده‌ریئه‌کرد له‌ کاتی شه‌ڕ له‌گه‌ڵ ئێراندا. ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی که‌ ڕژێم په‌یڕه‌وی ئه‌کرد بریتیبوون له‌‌:


 په‌یڕه‌وکردنی سیاسه‌تی تێوه‌گلان و تووشکردن و خستنه‌داوی به‌رپرسیاره‌تی و گرێدان ‌‌به‌ ڕژێمه‌وه‌، به‌و پێیه‌ نێشانه‌ و میدالی ئازایه‌تی ئه‌دا به‌و که‌سانه‌ی مه‌به‌ست بوون و ناساندنیان به‌ خه‌ڵک له‌ ڕێگای میدیاکانه‌وه، ڕواندنی ئه‌و جۆره‌ هه‌سته‌ له‌لای ئه‌و‌ که‌سه‌ی خه‌ڵات ئه‌کرا، که‌ چیتر به‌شێکه‌ له‌و ڕژێمه‌ و هاوکار و هاوبه‌شه‌ له‌ ئه‌نجامدانی سیاسه‌ت و کرده‌وه‌کانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌. ئه‌وه‌ش ئه‌بوه‌ هۆکاری ئه‌وه‌ی ئه‌و که‌سه‌ ببێته‌ که‌سێکی شێواو وداڕوخاو و گێرۆده‌ی ده‌سه‌ڵات، بێجگه‌ له‌ داکۆکیکردن هیچی تری بۆ نه‌کرێت، چونکه‌ چاره‌نوسی به‌سترا به‌ چاره‌نوسی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌.

 

  به‌رپاکردنی هه‌ڵمه‌تی ئیعدامکرنی ئاشکرا به‌به‌رچاوی خه‌ڵکه‌وه‌ له‌ گۆڕه‌پانه‌ گشتێکان و یاریگا وه‌رزشێکان و زۆرلێکردن له‌ خه‌ڵکانی ئاماده‌بوو بۆ چه‌پله‌لێدان و ده‌ربڕینی خۆشحاڵی. ڕژێم هه‌ڵئه‌سا به‌ هاندانی خه‌ڵک له‌ ڕێگای خه‌ڵاتکردنیان به‌ نیشانه‌ی ئازایه‌تی کاتێک ده‌سه‌ڵاتیان ئاگادار بکردایه‌ته‌وه‌ له‌ کوڕ و براکانیان له‌وانه‌ی دژ به‌ ده‌سه‌ڵات ولاریبوون له‌وه‌ی ببن به‌ سه‌رباز و ڕه‌وانه‌ی به‌ره‌کانی جه‌نگ بکرێن. ئه‌و کرده‌وانه‌ش ڕۆڵێکی زۆری هه‌بوو له‌ تێکدان و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تێکان و په‌یوه‌ندی تاکه‌کانی ناو خێزان.

 

  داموده‌زگاکانی میدیای ڕژێم په‌یتاپه‌یتا دیمه‌نی تۆقێنه‌ری ده‌رگیرێکانی جه‌نگ و لاشه‌ی سه‌ربازه‌ ئێرانێکانی پێشان به‌ بینه‌رانی ته‌له‌ڤزیۆن ئه‌دا له‌ ساڵانی جه‌نگ له‌گه‌ڵ ئێراندا، به‌تایبه‌ت له‌ کاتی ئێواراندا و زۆرجاریش له‌‌ کاتی پیشاندانی به‌رنامه‌ی مناڵاندا. مه‌به‌ستیش له‌وه‌ به‌ ڕوونی چاندنی گیانی شه‌ره‌نگێزی ‌لای خه‌ڵک و به‌تایبه‌تیش لا مناڵان و هه‌رزه‌کاران، تا نه‌وه‌یه‌کی جۆشکراو به‌ بیروبۆچونی سۆڤینزم و شه‌ره‌نگێز بهێنێته‌ کایه‌وه‌.

 

  سه‌رانی ڕژێم هانی به‌رپرسه‌کان و سه‌ربازه‌کانی سوپایان ئه‌دا بۆ تاڵانکردن و ڕوتاندنه‌وه،‌ ئه‌وه‌ش دیار و ئاشکرا بوو له‌ کاتی داگیرکردنی شاره‌ سنورێکانی ئێران و داگیرکردنی کوێت و شاڵاوی ئه‌نفالدا. ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ هه‌ڵسوکه‌وتانه‌ی ڕژێمی دیکتاتۆر له‌ سه‌ر ته‌واوی خه‌ڵکدا هه‌بوو. زۆر به‌ زه‌قیش ده‌رکه‌وت له‌ کاتی ڕوخاندنی ڕژێمدا که‌ دزی و تاڵانکردن سه‌رتاپای داموده‌زگا ده‌وڵه‌تێکانی گرته‌وه‌ تا ئه‌گاته‌ موزه‌خانی نیشتمانی.

 

 

 

 - به‌شی دووه‌م -

 

سایکۆڵۆجی که‌سێتی سته‌مکار

گومان هه‌ڵناگرێت که‌ سه‌رکرده‌ و فه‌رمانڕه‌وایانی ووڵاتانی جیهان ڕۆڵێکی گه‌وره‌یان بووه‌ و هه‌یه‌ له سه‌رجه‌م ڕووداوه‌کان‌ی ووڵاته‌کانیاندا. به‌پێی ئه‌و‌ لێکۆڵینه‌وانه‌ی له‌م بواره‌دا کراون، ده‌رکه‌وتووه‌ که‌ ئه‌و‌ سه‌رکردانه‌ی جه‌نگیان هه‌ڵگیرساندوه‌ و بوونه‌ته‌ هۆی نه‌هامه‌تی خه‌ڵکی، یان تاوانی جینۆسایدیان ئه‌نجامداوه‌ چ دژ به‌ گه‌لانی ناو ووڵاته‌کانیان یان دژ به‌ گه‌لانی ووڵاتانی تر‌، دووچاری تێکشکان و په‌شیوی له‌ که‌ساێتیاندا ئه‌بن. هه‌روه‌ها مکوڕن له‌ هه‌بوونی چه‌ند شێوه‌یه‌کی که‌ساێتی دیاریکراو لای ئه‌و سه‌رکردانه‌ی که‌ ئاره‌زووی‌ هه‌ڵسوکه‌وتی به‌ زه‌بروزه‌نگ ئه‌که‌ن. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ کوالیسکی ‌(2001)Kowalski سه‌رنجی توێژه‌‌کان بۆ سێ جۆر له‌ که‌ساێتی ڕائه‌کێشێت بۆ ئه‌وه‌ی بخرێنه‌ ژێر تاقیکردنه‌وه‌وه‌ که‌ ئه‌مانه‌ن:
:: نێرگزی Narcissist
:: میکاڤیللی Machiavellian
:: سایکۆپاتی Psychopathic
سه‌ره‌ڕای بوونی جیاوازی له‌ ڕه‌جه‌ڵه‌کی ئه‌و سێ جۆره‌ که‌ساێتیه‌ که‌ (پاولهوس و ولیامز، Paulhus & Williams،2002) ناوییان ئه‌به‌ن به‌ سێکوچکه‌ی تاریکی که‌ساێتی The Dark Triad of personality، به‌ڵام چه‌ند تایبه‌تمه‌ندییه‌کی هاوبه‌ش له‌ نیوانیادا هه‌یه‌. هه‌ر سێ جۆره‌که‌ سیفه‌تی ڕق وکینه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئاره‌زووی خۆهه‌ڵکشان، ساردوسڕی سۆز، دووفاقی و شه‌ره‌نگێزی کۆیان ئه‌کاته‌وه‌. پێیشکه‌وتنی‌ بواری پێوانه‌ی‌ سایکۆڵۆجی که له‌م ساڵانه‌ی دواییدا له‌سه‌ر ئه‌و سێ گۆڕاوهVariables به‌ده‌ستهێنراوه‌ ده‌ریخستووه‌، که‌ په‌یوه‌ندییه‌کی پێکه‌وه‌گرێدراو له‌ نێوان (نێرگزیزم - میکاڤیللیزم) و (میکاڤیللیزم- سایکۆپاتی) و (سایکۆپاتی نێرگزیزم)دا هه‌یه‌. هه‌روه‌ک له‌و داێگرامه‌ی خواره‌وه‌ ڕوونکراوه‌ته‌وه‌:

 


ئه‌م داێگرامه سه‌ره‌وه‌‌: په‌یوه‌ندی گریدراوی نێوان سێکوچکه‌ی تاریک (نێرگزی - میکاڤیللی - سایکۆپاتی) ڕوونئه‌کاته‌وه.


لێره‌دا پێویست‌ به‌ کورته‌ پێناسه‌یه‌ک ئه‌کات له‌باره‌ی هه‌ر یه‌که‌ له‌‌و سێ جۆره‌ که‌ساێتیه: ‌ ‌

که‌ساێتی نێرگزی

خاوه‌ن که‌ساێتیه‌کی نێرگزی‌ ئه‌و که‌سه‌یه‌ که‌ هه‌ستی خۆ خۆشویستن ئێجگار زۆره‌ لای و زۆر شه‌یدایه‌ به‌خۆی و به‌ به‌هره‌ و تواناکانی خۆی، وائه‌زانێت که‌ خۆی له‌ هه‌موو شتێکدا باش و کارامه‌ و داهێنه‌ر و به‌سه‌لیقه‌تر و هونه‌رمه‌ندتره‌ و وا بۆی ئه‌چێت که‌ خه‌ڵک ڕێزی لێئه‌گرێت و به‌شان و باڵیدا هه‌ڵئه‌ده‌ن و سه‌رسامن به‌و که‌ساێتییه‌ی هه‌یه‌تی، ئه‌وه‌ی که‌ خۆی لای خۆیدا دروستی کردوه‌. ‌

که‌ساێتی میکاڤیللی


که‌ساێتی میکاڤیللی که‌سێکه‌ که‌ هه‌مان ئه‌و سیفه‌تانه‌ی هه‌یه‌ که‌ نووسه‌ری ئیتالیایی نیکولا میکافیللی (1469 1527) Machiavelli له‌ کتێبی (شازاده‌) The Prince وه‌ک ڕاسپارده‌ ئه‌یانخاته‌ ڕوو و تایبه‌تمه‌ندی ئه‌و جۆره‌ که‌ساێتیه‌ ده‌ستنیشان ئه‌کات. ئه‌و که‌سه‌ی ‌ئه‌م جۆره‌ که‌ساێتیه‌ی هه‌یه‌ له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ که‌ ئامانجه‌کانی بێنێته‌ دی به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک بێت و دروشمی سه‌ره‌کی ژیانی ئه‌وه‌یه‌ که‌ (ئامانج پاساوی به‌کارهێنانی ئامراز ئه‌کات) The End justifies the Means به‌واتایه‌کی تر که‌سی میکاڤیللی گرنگه به‌لایه‌وه‌‌ بگات به‌و‌ ئامانجه‌ی مه‌به‌ستێتی به‌هه‌ر نرخێک بێت.

که‌ساێتی سایکۆپاتی

ئه‌و که‌سه‌ی که‌ که‌ساێتی سایکۆپاتی هه‌یه‌ گوێ به‌ ڕێڕه‌و و یاساکان ناو کۆمه‌لگا نادات و به‌رژه‌وه‌ندی گشتی به‌لاوه‌ گرنگ نیه‌ و چێژ و خۆشی ئه‌بینێت له‌ لادان له‌ هه‌ر نه‌ریت و یاسایه‌ک. ئه‌م جۆره‌ که‌سه‌ له‌ خۆی و حه‌ز و ئاره‌زۆ‌کانی خۆی زیاتر شتی تری به‌لاوه‌ بایه‌خدار نیه‌.‌

هه‌ر یه‌که‌ له‌ سه‌رکرده‌ تۆتالیتاره‌کان وه‌ک: هیتله‌ر له‌ ئه‌ڵمانیا، مۆسۆلینی له‌ ئیتالیا، فرانکۆ له‌ ئیسپانیا، ستالین له‌ ڕوسیا، پۆلپۆت له‌ کامبۆدیا، بینۆشێ له‌ چیللی، سه‌ددام له‌ عێراق، میلۆسۆڤیچ له‌ سربیا و چه‌ندین له‌ سه‌رکرده‌ تۆتالیتارێکانی وڵاتانی تری جیهان، که‌سانێک بوون که‌ ئه‌و سیفه‌تانه‌ی له‌و سی جۆره‌ که‌ساێتیانه‌ی‌ پێشتر ئاماژه‌یان پێکرا‌ بوو، تیایاندا به‌دی ئه‌کران، سه‌ره‌ڕای جیاوازی کولتوور و ژینگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی ووڵاته‌کانیان. به‌ پێیه‌، ئه‌وان نه‌ک ته‌نیا ئه‌بوایه‌ خاوه‌ن باڵاترین پله‌ی ده‌سه‌ڵاتی مه‌ده‌نی و سه‌ربازی و حیزبی و هه‌موو کاروبارێکی تری ده‌وڵه‌ت بن، به‌ڵکو ته‌نانه‌ت‌ یاسادانان و سه‌پاندنی به‌سه‌ر خه‌لکدا ئه‌بوایه‌ به‌ گوێره‌ی حه‌ز و خواستی خۆیان بوایه‌. هه‌ر ته‌نیا خۆیان مه‌زن و خاوه‌ن شکۆمه‌ندی و دروستکه‌ری ڕوداو موعجیزه‌ بوون و نوێنه‌ری خوا بوون له‌سه‌ر زه‌وی، هه‌ر خۆیان خاوه‌ن بڕیار و فه‌رمان بوون و جه‌ماوه‌ریش ته‌نیا بۆی هه‌بوو گوێڕایه‌ڵ و‌ ملکه‌چی ده‌سه‌ڵاتیان بێت.

ڕومیڵ (1996) Rummel پێیوانیه‌‌ ڕوودانی پرۆسه‌ی له‌ناوبردنی به‌کۆمه‌ڵ و شه‌ڕ وکوشتاره‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ ووڵاته‌ نادیموکراته‌کاندا به‌ ڕێکه‌وت بێت. جیوازی ئه‌و ووڵاتانه‌ی که‌ تیایاندا له‌ناوبردنی به‌کۆمه‌ڵی ڕوویداوه‌ له‌گه‌ڵ ووڵاتانی تردا‌، ده‌سه‌ڵاتدارێتی ‌سه‌رکرده‌ و رژێمی‌ تۆتالیتاره. کاریگه‌ری ئه‌و سه‌رکردانه‌ له‌وه‌دایه‌ که‌ ئه‌و فاکته‌رانه‌ی له‌ناو کۆمه‌ڵدا هه‌ن، ئه‌گۆڕن بۆ‌ ‌شێوه‌یه‌کی تاکه‌ کولتووری بته‌و و شکۆدار، هه‌روه‌ک ستاوب (1989،Staub) ناوی ئه‌بات به ‌Monolithic Culture . ئه‌و جۆره‌ کولتووره‌ش زۆرجار خاوه‌ن میژوویه‌که‌ له ‌ملکه‌چی بۆ ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتداره‌ تۆتالیتاره‌کان، سه‌رباری لاوازبوونی گیانی ‌بووردن Tolerance له‌گه‌ڵ فره‌ کولتووریدا. سه‌رکرده‌ تۆتالیتاره‌کان ڕۆڵێکی به‌رچاوان هه‌یه‌ له‌ جوڵاندنی کولتووره‌کان و بردنیان به‌ره‌و تووندوتیژی به‌کۆمه‌ڵ، که‌ زۆرجار به‌مه‌به‌ستی به‌هێزبوون و سنترالیزه‌کردنی ده‌سه‌ڵات، له‌ناوبردنی نه‌یاران، بته‌وکردنی ئابوری له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندی تاک و، دروستکردنی ژێرخانێک و ئایدیۆلۆجیایه‌‌کی ڕووخێنه‌ر، ئه‌نجامئه‌درێت.

سایکۆڵۆجی شه‌ڕه‌نگێزی

لێکۆڵینه‌وه‌ نوێکان وا‌ ده‌ریده‌خه‌ن،‌ نائاگایی که‌ فرۆید باسی لێوه‌ده‌کات راڤه‌کردنێکی قه‌ناعه‌تپێکراو نادات به‌ده‌سته‌وه‌‌ له‌مه‌ڕ شێوه‌کانی تووندوتیژی لای مرۆڤ له‌سه‌ر ئاستی تاک و کۆمه‌ڵدا. وادیاره‌ ڕه‌گوڕیشه‌ی دیارده‌ی تووندوتیژی ئه‌چیته‌ قوڵاییه‌کی زیاتر له‌ ئاستی سه‌رده‌می سه‌رتای هاتنه‌ژیانه‌وه‌ که‌ تیوری شیکاری ده‌رونی فرۆید جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌کات. که‌چی ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی تایبه‌تن به‌ بواری هۆشیارییه‌‌وه، سه‌چاوه‌ گرنگه‌کانی تری تووندوتیژی و شه‌ره‌نگێزی ئه‌خه‌نه‌ ڕوو و‌ شه‌ڕه‌نگێزی Aggression وه‌ک ئاماژه‌یه‌ک‌ بۆ نواندنی جۆره‌ هه‌ڵسوکه‌وتێک‌ به‌مه‌به‌ستی گه‌یاندنی ئازاری جه‌سته‌یی یان ده‌رونی ئه‌نجامئه‌درێت. شه‌ڕه‌نگێزی په‌لی بۆ سروشت و ژینگه‌ش هاویشتوه‌، ئه‌بینین چۆن هه‌ندێک له‌ پێکهاته‌کانیسروشت له‌ناوده‌برێن و هه‌ندێکی دیکه‌شیان پیس ئه‌کرێن و ئه‌شێوێنرێن.

چه‌مکی شه‌ڕه‌نگێزی تا ڕاده‌یه‌ک چه‌مکێکی ناڕۆشنه‌‌ به‌ هۆی تێکه‌ڵبوونی به‌‌ چه‌ند چه‌مکێکی‌ سایکۆڵۆجی تره‌وه‌ وه‌ک گیانی دوژمناکری و تووندوتیژی و زه‌بروزه‌نگ و تیرۆر. له‌ دیدی باندورا Bandura وه، شه‌ڕه‌نگێزی ئه‌و هه‌ڵسوکه‌وته‌یه‌ که‌ زیانی که‌سی یان زیان له‌ ماڵومڵکی لێئه‌که‌وێته‌وه‌. شه‌ڕه‌نگێزی Aggression جیاوازه‌ له‌ گیانی دوژمناکری Hostility ‌که‌ جۆره‌ ئاره‌زوویه‌ک ئه‌گه‌یه‌نێت ‌ که‌ ئه‌بێته‌ هۆی شه‌ڕه‌نگێزی وه‌ک کینه‌ و ڕق و توڕه‌یی. به‌ڵام تووندوتیژی و به‌کارهێنانی زه‌بروزه‌نگ، ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵسوکه‌وتی شه‌ڕه‌نگێزیین‌.

دۆلارد ومیلله‌ر (1939) Dollard and Miller له‌و باوه‌ڕه‌دان که‌ هه‌ستکردن به‌ نائومێدی frustration په‌یوه‌نده‌ به‌ ‌ڕه‌فتاری شه‌ره‌نگێزییه‌وه. ئه‌و ڕه‌هه‌ندانه‌ی ئه‌بنه‌ هۆی ئاڵۆزبوونی ڕه‌وشی ژیانی له‌و کۆمه‌ڵگانه‌ی ڕانه‌هاتوون له‌گه‌ڵ ئه‌و شیوه‌ بارودۆخانه‌دا، هۆکارن بۆ سه‌رهه‌ڵئه‌دانی هه‌ستی نائومێدی تیایاندا و ئه‌ویش گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ بڵاوبوونه‌وه‌ی دیارده‌ی تووندوتیژی و شه‌ره‌نگێزی.

زۆربه‌ی پرۆسه‌ جینۆسایدێکان که‌ له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ڕوویانداوه‌، په‌یوه‌ندبوون به‌ قه‌یرانی نائارامی و هه‌ستی نائومێدی که‌ بوار ڕه‌خسێنه‌ره بۆ دروستبوونی گۆڕانکاری له‌ بونیادی ئه‌و ‌کۆمه‌ڵگانه. به‌هۆی جه‌نگه‌وه‌ کۆمه‌ڵێک قه‌یرانی سیاسی و ئابوری و دیارده‌ی سایکۆڵۆجی و کۆمه‌ڵایه‌تی سه‌ریانهه‌ڵدا له ساڵانه‌ی به‌ر له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌و تاوانانه‌ یان له‌و ده‌مانه‌ه‌ی تیایاندا ئه‌نجامئه‌دران.

زۆرێک له‌ جۆره‌کانی شه‌ڕه‌نگێزی له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵگا‌کانه‌وه‌ ره‌تئه‌کرێنه‌وه‌، به‌ڵام شه‌ره‌نگێزی کاتێک په‌سه‌ندئه‌کرێت که‌ له‌پێناوی خۆپاراستن و سه‌لماندنی بوون و ئازادی و مانه‌وه‌دا ئه‌بێت. هه‌ربۆیه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵک په‌نا ئه‌به‌نه‌ شاردنه‌وه‌ی هه‌ڵسوکه‌وت و ڕه‌فتاری شه‌ڕه‌نگیزی نێگه‌تیڤانه‌ له‌ژێر دروشم و ئامانجی پۆزه‌تیڤانه‌دا. وه‌ک نموونه‌، له‌ به‌شداربووانی جه‌نگی خاچپه‌رستان داوائه‌کرا که‌ گیانی خۆیان بکه‌ن به‌ قوربانی بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی خاکی پیرۆز له‌ لایه‌نگرانی موحه‌مه‌د. هیتله‌ریش ئه‌و هانده‌ره‌ میتۆدۆڵۆجییانه‌ له‌باره‌ی پایه‌به‌رزی ئارێکانه‌وه‌ (وه‌ک نیشانه‌ی خاچی چه‌ماوه‌) به‌کارئه‌هێنا وه‌ک هێمایه‌کی ئاریایی کۆن. هه‌روه‌ها نازێکان خۆیان و ئه‌وانه‌ی سه‌ر به ‌ڕه‌گه‌زی ئارین پایه‌به‌رز ئداله‌قه‌ڵه‌م و ڕه‌گه‌زه‌کانی تریش وه‌ک سلاڤ و جوو و قه‌ره‌جه‌کان به‌ بۆچوونی نازێکان، ئه‌وانه‌ن که‌ ئه‌ڵمانیا پیس ئه‌که‌ن، هه‌ربۆیه‌ جووه‌کانیان بهو‌ مشکانه‌ی نه‌خۆشی تاعوون بڵاوئه‌که‌نه‌وه‌ ناوئه‌برد. به‌ هه‌مان بۆچوون ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆری عوسمانی ئه‌رمه‌نه‌کانی ژێر ده‌سه‌ڵاتییان به‌ مه‌ترسی دائه‌نا و تاوانی سیخوری بۆ هێزه‌کانی ڕوسیا و ئه‌رمینیا ئه‌درایه‌ پاڵییان. سه‌رکرده‌ی خێڵه‌کانی هۆتۆش له‌ ڕواندا هۆتۆکانیان به‌ پایه‌به‌رزتر ئه‌زانی له‌به‌رامبه‌ر تووتسیێکان، وه‌ک سوکایه‌تیش تووتسێکانیان به‌ سیسارک ناو ئه‌برد له‌ کاتی هه‌ڵمه‌تی له‌نوابردنیان له‌ ساڵی 1994.


سه‌ددامی دیکتاتۆر، بۆ‌ پاساوکردنی شاڵاوه‌کانی ئه‌نفال له‌ کوردستاندا سوره‌تی الانفال که‌ سوره‌تێکه‌ له‌ سوره‌ته‌کانی قورئانی ئیسلام، به‌کارهێنا بۆ به‌جێهێنانی ئه‌و تاوانه‌ دژ به‌ خه‌ڵکی بێ تاوانی کورد که‌ وه‌ک کافر و یاخیبووان له‌ ئیسلامدا مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ‌ئه‌کرا. سه‌رانی ڕژیمی به‌عس به‌چه‌ندین شێوه‌ ناو و ناتۆریان له‌ کورد ئه‌نا و به‌ڕاشکاوی ده‌ریانئه‌بڕی که‌ ئه‌بێت سه‌ریان پان بکرێته‌وه‌. به‌و شێوه‌یه‌ ئاڕاسته‌ی ناسیۆنالیستی بونیادنراو له‌سه‌ر بنه‌مای ئایدیۆلۆجیی ڕه‌گه‌زپه‌رستانه‌ که‌ جیاوازکاری و لایه‌نگیری ڕه‌سه‌نایه‌تی و باوه‌ڕ به‌ پایه‌به‌رزی نه‌ته‌‌وه‌یی‌ له‌ ناوه‌ڕۆکیدا به‌دی ئه‌کرا‌ و، به ‌یه‌کێک له‌ هۆکاره‌ سه‌ره‌کێکانی شه‌ڕه‌نگێزی و ئه‌نجامدانی تاوانی جینۆساید ده‌ژمێردرێت.


زۆربه‌ی زۆری تاوانه‌ جینۆسایدێکانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌لایه‌ن ئه‌و ووڵاتانه‌وه‌ به‌رپاکراون که‌ مێژوویه‌کی پڕ له‌ تووندوتیژی و ئاڕاسته‌ی‌ شه‌ره‌نگێزییان هه‌یه. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ئه‌گه‌یه‌نێت که‌ ڕه‌فتاری شه‌ره‌نگێزی ته‌نیا په‌یوه‌ند نیه‌ به‌ تاکه ‌که‌سه‌کانه‌وه‌، به‌ڵکو ووڵاتان و گه‌لانیش ‌ئه‌گرێته‌وه‌. له‌به‌ر‌ نه‌بوونی گیانی له‌یه‌کتر‌‌گه‌یشتن و گۆڕینه‌وه‌ی ڕاوبۆچوون و قه‌بووڵکردنی به‌رامبه‌ر، ئه‌و‌ ووڵاتانه‌ی ئاڕاسته‌ی شه‌ڕه‌نگێزییان هه‌یه‌ وا ده‌یهۆننه‌وه‌ که‌ لایه‌نێکی مه‌ترسیدار له‌ ئارادایه‌ و‌ چاوه‌ڕوانی هه‌ڵوێستی پڕ له‌ ڕق و دوژمنکارانه‌ی لێئه‌کرێت. چونکه‌ شه‌ره‌نگێزی زاڵه‌ به‌سه‌ر ڕه‌فتاری سه‌رکرده‌ی ئه‌و جۆره‌ ووڵاتانه‌دا، بۆیه‌ په‌نا ئه‌به‌نه‌ به‌ر له‌ناوبردنی سه‌رچاوه‌ی ئه‌و مه‌ترسییانه‌ی که‌ ترسیان لێیه‌ ببێته‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر چاره‌نووسییان به‌ بێ سڵکردنه‌وه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌و‌ تاوانانه‌ی پێیهه‌ڵده‌ستن. ‌
 

سیدنی

selah.germian@yahoo.com.au