١٣\٨\٢٠٢٦

لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی:

ڕزگار سوبحی

ئاراستەکانی نەست و سیمانتیکیای بوون.

سۆران محەمەد      

پێشەکی:

ڕزگار سوبحی یەکێکە لەو شاعیرانەی شێوازو ستایڵێکی جیهانی هەیە.

ئەم شیعرەی ڕزگار سوبحی کە ئەم توێژینەوەیەی لەسەر نووسراوە ، سەرەتا لە زمانی عەرەبییەوە پەرجڤەم کردووەو ئەم لێکۆڵینەوەیەم سەبارەت نووسیوە، تا پێکەوە لەگەڵ خوینەراندا پیاسەیەك بە کوچەو کۆڵانەکانی شاری ئەو شیعرەدا بکەین، بزانین بۆچی دەقێکی بەپێزەو فرە ڕەهەندەو هەروەها کارامەیی شاعیرەکەی لە خاڵە بەهێزیەکانیدا چین و چۆن بنواڕینە شیعرو بەدوای چیدا بگەڕێین کاتێك بە دەقێك بڵێین زیندوو و فرە ڕەهەندە؟ دیارە هەر کەس بە پێی ئاستی تێگەشتنی خۆی و سەلیقەی شیعری و شارەزایی لەو دنیا بەربڵاوەدا چێژ لە شیعر دەبینێت و بەرەندەیان دەکات.

هەر بۆیە زۆر ئاساییە لە کۆتایی خوێندنەوەی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا هاوڕا نەبیت لەگەڵ ئەم بۆچوونانەو تەنانەت شیعرەکەو پەرچڤەکەو لێکۆڵینەوەکەش وەلابنێیت و بە جۆرێکی تر خوێندنەوەی بۆ بکەیت، ئەمە بۆ ئەوانەی کە دەخوێننەوە، لێ سەبارەت ئەوانەش بەس وەکو خولیایەکی لاوەکی یان کات بەسەربردن سەیری شیعر دەکەن، ئەوا ڕەنگە بۆچوونی جیاوازتریان سەبارەت بە بەرهەمە شیعریەکان هەبێت و لە گۆشەنیگای ئاشنایەتیان بە شیعرو چۆنییەتی چێژ لێوەرگرتن لە شیعر بڕیار بدەن و مامەڵە لەگەڵ دەقە شیعرییەکاندا بکەن.

شیعرەکە:

    لەدایکبوونی زایەڵەی شتەکان.
لەمێژە دەنگێك دەبیستم
نامۆیەك دێ، بە خاکی بەیارتا گوزەر دەکا
کاتێ کە دەستی بۆ دەبا
دەبێتە ئاو
ئای
چەند حەز بەرەو خۆچوون دەکەم
بەرەو خودی دەریا

لەو گەڵا زەردەی ماوەتەوە
ڕێی ماڵێ دیارە:
کەسێکی تیا دەژی
زۆر لە ئێمە بیینا تر
هەموو پرسیارەکانی لایە.
ئەو گەڵا زەردەش
ڕۆژێ دەوەرێ وەك ئەوانی دی

ڕۆژێ هەموو شتەکانم دادەنێم
کە هەست دەکەن:
ژیان دەگەڕێتەوە بۆ سێبەرەکانیان.
منیش ئەگەڕێمەوە-
بۆ یادوەرییە خرۆشاوەکانم

حەزم لە مۆسیقایە
کە لە میهرەبانی ڕۆژانی ڕابردوو دەچن
دێتە بەر گوێم و دەڕەوێتەوە
دەزانم کە لە ناو
لە گیانی مرۆڤدا ونە

لە شەودا
ئەو بەرگە دەپۆشم کە بۆنی تۆی لێدێ
دەڕۆم و دەڕۆم
تەماشای نوورێك دەکەم،
هەرچەند دەزانم هیچ دیار نییە،
خەمین مەبە!
دەزانم ئەوە تەنێ گەمژەییەكە.

بایۆگرافی:

شاعیر ڕزگار سوبحی لە ساڵی ١٩٩١دا لە باژێڕی دهۆك چاوی بە دنیا هەڵهێناوە، هەر زوو خۆی لە دنیای فەرهەنگ و هەست و پەیڤدا دۆزیوەتەوە، وێڕای سەرقاڵبوونی وەك مامۆستای بیرکاری، توانی لە ساڵی ٢٠١٠دا یەکەم دیوانی بە ناوی (گۆرانییەك لە خۆرەوە)بڵاوبکاتەوە، دواتر کۆمەڵە شیعری (نون) پەخش بکات، ئەو بە ستایڵێکی جیهانی و ئاستبڵند، دەقی کراوە پێشکەش بە خوێنەران دەکات و لەدوای خوێندنەوەکان توشی هەڵوێستەکردن و ڕامانیان دەکات، وێرای ئەوەی ئەم شاعیرە کە بەشیوەزاری بادینی دەنووسێت لە زۆر لە ڕۆژنامەو گۆڤارو تەلەفزیۆن و پێگە ئەلیکترۆنییەکاندا بەرهەمی بڵاوکردۆتەوە.

ئەم شیعرەی شاعیریش لە ماڵپەڕی(قصائد للحياة)ەوە پەرجفەی سەر شێوە زاری کوردی سۆرانیم کردووە، لەهەر سێ دیدگای ڕێبازەکانی دەروونی و وجودی و سیمیائییەوە شرۆڤەم بۆ کردووە.

دەروازەیەك: دەقی دەربڕینئامێزو داماڵراو:

دوو بزافتی سەرەکی لە دوای شیعری رۆمانتیکییەوە سەریان هەڵدا، دەربڕینئامێزو داماڵراو (تەعبیرو تەجرید) هەرچی یەکەمیانە؛ گواستنەوەی وێنەکانی ژیانەو دەربڕینەوەیەتی/ ئاوێتە بە شتێك لە فەنتازیاو ئەندێشەو وێنەی شیعریی وەکو شیعرەکانی شێرکۆ بێکەس و لەتیف و هەڵمەت و زۆری تر، هەرچی جۆری دووەمە: پلەیەکی باڵاترە لە ئاڵۆسکاندن، چونکە شاعیر لە یاساکان و هەستی گشتی لادەدات و وێنەیەکی شیعری ئاستەم لەهەمبەر درکردنی ڕاستەوخۆ دروست دەکات، خوێنەریش دەسڵەمێتەوەو وا هەست دەکات: ئەو پێکهاتە وێنەییە شتێکی نامۆیە لای و بەشێوەیەکی ئاسایی وێنا نەکراوە، بۆیە وەرگر ڕەنگە سەرکەوتوو نەبێت لە پەیبردن بە بابەت وماناکانیدا- لانی کەم لەگەڵ یەکەم خوێندنەوەدا، بەڵام دەستەواژەکان پێکەوە ڕەنگە لە ئاکامدا ببنە یەکەیەکی ئاشنا دوای چەند خوێندنەوەیەك، شیعریش لێرەدا ناکارێت دەستەواژەکان ڕوون و ئاشکرا دەربڕێت، وەك چۆن لە تابلۆی ئەبستراکدا ئیکۆی هێڵکاری و ڕەنگ و ئەندازەی شوێن دەبنە کێڵگەی ئافراندن، ئیدی دەقگەلی ئاوها زۆر جەخت لە واقیعی دەرەکی ناکات، بەڵکو واقیعێکی جیاواز فەراهەم دەهێنێت کە واقیعی هونەری پاڵفتەیەو زمان دەبێتە چنینی سەرەکی و ڕۆڵی تیا دەبینێت. مەرج نییە یەکسەر لێی تێبگەین، چوکە ئاماژەکان شوێنی مەدلولەکان دەگرنەوەو بەم جۆرەش هەر خوێنەرەو ڕەنگە بە پێی تێگەشتنی خۆی وەکو دەقێکی فرە ڕەهەند لێکدانەوەی بۆ بکات.

نابێت ئەوشمان لە یاد بچێت کە شیعرێکی زۆری کاڵوکرچیش بەم شێوازە دەنووسرێن، نەك لەبەر پەیڕەوکردنی لایەنی هونەری و تەکنیکی، بەڵکو وەك لاساییکردنەوەو نەبوونی دیدگای شیعریی لە لایەن شاعیرەکەیەوە، کە دڵنیام خوێنەری زیرەك ئەو دوو جۆرە لەیەکتری جیا دەکاتەوە.

پوختەی دەقەکە:

ئەم دەقە دەقێکی شاعیرانە و قووڵە، بە زمانێکی هێمایی و ناڕاستەخۆ تێكەڵەيەك لە هەستی چڕی شاعیرانەو ڕامانە فەلسەفیەکان لەخۆ دەگرێت، کە تێیدا شاعیر باس لە گەڕان بەدوای خۆی، بیرەوەری و مانای ژیاندا دەکات. لە دەستپێکی دەقەکەدا دەنگێکی کۆن دەبیستێت کە هێمای رابردوو و بیرەوەرییە بەسەرچووەکانە. هەروەها ئاو و دەریا لە دەقەکەدا وەک هێمای ژیان، پاکی و فراوانیی ناخ بەکارهاتوون و پیشانی دەدەن کە شاعیر ئارەزووی گەڕانەوە بۆ ڕاستی و ناسنامەی خۆی دەکات.

لە بەشی دووەمی دەقەکەدا، گەڵای زەرد باس دەکرێت کە ڕێگای ماڵێک پیشان دەدات. ئەو ماڵە هێمای شوێنی ئارامی و دانایییە و ئەو کەسەی لەوێ دەژی هەموو پرسیارەکانی ژیانی لای خۆی هەڵگرتووە. بەڵام شاعیر ئاماژە بەوە دەدات کە ئەو گەڵایەش هەر وەک هەموو گەڵاکانی تر دەوەرێت، کە ئەمە هێمای تێپەڕبوونی کات و نەمانی هەموو شتەکانی ژیانە.

لە کۆتایی دەقەکەدا، شاعیر باس لە بیرەوەری، میوزیک و خۆشەویستی دەکات. بۆنی جلەکانی یار و گەڕان بەدوای ڕووناکیدا، هەستی دڵتەنگی و هیواخوازیی لە یەک کاتدا پیشان دەدەن. هەرچەندە شاعیر دەزانێت ئەو ڕووناکییە لە واقیعدا بوونی نییە، بەڵام هێشتا بەدوایدا دەگەڕێت، کە ئەمە نیشانەی هیوای مرۆڤە لە ناو نائومێدییەکاندا. بە گشتی، ئەم دەقە باس لە ژیان، بیرەوەری، کات، خۆشەویستی و گەڕانی مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی مانا و ناسنامەی خۆی دەکات و بە زمانێکی هونەریی و پڕ لە هێما و وێنەی شیعری سەرنجڕاکێش نووسراوە.

هەڵوەشاندنەوەو خوێندنەوەی ئەم دەقە لە دیدگای جیاوازەوە:

دوای ئەوەی چەند جارێك بە هێمنی شیعرەکەت خوێندنەوە ئێستا با لە ناونیشانەکەوە دەست پێ بکەین، لە (لەدایکبوونی زایەڵەی شتەکان) کە دەرگای هاتنە ناو دەقەکەیەو مۆرکی کۆپلەکانی تێدا چر بووەتەوە، تێیدا تێبینی لەدایکبوونی دەنگ لە بێدەنگییەوە دەکەین، ئەمەش وا لە خوێنەر دەکات بە هوشیارییەوە هەر لە یەکەم دێڕەوە بە بێدەنگی خۆی ئامادە بکات بۆ ڕۆچوون بە پێچو پەنا شاردراوەو ئاڵۆزەکانی مانادا.

١- دابەشکردنی جۆری زاراوەکان/ فەرهەنگی شیعرەکە بەسەر چەند بەشێکدا، کە تەنیا بەکارهێنانێکی وەسفئامێز نین، بەڵکو کارا بوونن بەسەر چەند تەوەرەو دابەشبوونێکی سیمبوڵیدا، کە لادان لە واتادا بەرپا دەکەن، دەتوانین بە شیوەیەکی گشتی لەم ڕووانەوە دابەشیان بکەین:
- بوونایەتی: خود، یادگاریی، مرۆڤ ، پرسیار.
- کات: لەمێژە، ڕۆژێك، ڕۆشت، بزر.
- سروشت و گەردوون: ئاو، دەریا، شەو، سێبەر، نوور.
جێی ئاماژەیە گەر ئەم دەقە لە ڕووی خوێندنەوەی بوونگەرییەوە تەماشا بکەین، ئەوا هەر لە سەرەتا دێڕەوە شاعیر پرسایرێکی ئەزەلی مرۆڤ دەخاتە ڕوو (لەمێژە دەنگێك دەبیستم) بێ ئەوەی بگاتە وەڵام. وێڕای ئەوەی دەکرێت زەوی چۆڵ و(بەیار) خوازەی بۆشایی دەروونیی بێت، کە هەرگیز پڕ نابێتەوە، مەگەر بە کۆششی بەردەوام و بێ پسانەوەی مرۆدۆستانە نەبێت.

٢- دەستەواژە زمانەوانییەکان:

لەدەقەکەدا چەند فرمانێکی ڕانەبردوو دەبینینەوە وەکو:
گوێدەگرێ، دێت، دەبێت، دەزانێ، دەڕوات، کە ئاماژەی بەردەوامبوون و جوڵەی ناوەکین.

٣- خوازەکانی دەق:

- دەبێتە ئاو: میتافۆڕی پڕبوونی گیانە وەکو لێڕژانی ئاو.
- شتەکانم هەست دەکەن: دەستنیشانکردنی شتەکان، بەخشینی سیفەتی دەروونی خودە بەسەر دنیای دەرەوەدا، وەکو شێوازێکی مەجازی دەربڕینلێکردن. لە ڕێی شتەکانی دەوروبەرەوە، کە ئەم درێژبوونەوەیە پێی دەگوترێت دەرخستنی هەڵچوونە ناوەکییەکان و بەخشینی هەست و سیفەتە مرۆییەکان بە شتە دەرەکییەکان.
- (ژیان دەگەڕێتەوە بۆ سێبەرەکانیان): خوازەەیەکی وجودییە کە ئاماژەی دەست لێکشانەوەو دوایی هاتنی بزاوتنە.

٤- سیمبوڵ:

- گەڵای زەرد: سیمبوڵی یادەروەری، یان دانایی بەسەرچوو، یان ئەوەی لە دوای ماناوە دەمێنێتەوە.
- کەسی بییناتر لە ئێمە: دەکرێت سیمبوڵی کارسازو دانا یان زاتی باڵا بێ، کە تۆ یان ئەو یاخود خودی شاعیر بێت.
- شەو: فەزایەکی ئەندێشەکردنی ناوەکییە لە دەقەکەدا، نەکو زەمەنی ئاسایی و دەرەکی.
-بۆن: (ئەو بەرگە دەپۆشم کە بۆنی تۆی لێدێ) بۆن نیشانەیەکی شوێنەواریی قووڵی بزربوونە، ئاماژەیە بە کەسی
بزر نەك ئامادە.
٥- وێنە شیعریەکان:
- خودی دەریا: وێنەیەکە، ئاماژە بۆ قووڵیی و غەوارەیی تاك و پارادۆکس دەکات. دەریا دەکرێت ئاماژە بێت بە هەڵچوونەکانی ناوەوەی خودنائاگای دەنگی بزری پشت دەقەکە.
- مۆسیقای خامۆشبوو، ڕەنگە ئاماژەی یادەوەریی و سۆزی دەستەجەمع بکات، بەحوکمی ئەوەی هەستێکی دەروونییە نەك ڕووداوێکی ماددی، ئەمەش بۆ ڕازاندنەوەی زاراوەکان نییە، بەڵکو بۆ تەقینەوەی ماناو سەرلێتێكدانی خوێنەرە. سۆز بەمانای گەڕانەوە نایەت بۆ ڕابردوو، بەڵکو کاریگەریی لەدەستدانی سۆز لە ڕابردوودا دەمێنێتەوەو چڕ دەبێتەوە.

٦- تەوەرەکانی مانا:

- گەڕانی خود لە ماناو حەقیقەت. (هەموو پرسیارەکانی لایە) وەك لە کڕۆکی بیری وجودیدا هاتووە کە سارتەرو کامۆ نومایندەی دەکەن: مرۆڤ هێندەی هەڵگری پرسیارەکانە ئەوەندە پەی بە وەڵامەکان نابات.
- هەوڵدانی تێگەشتن لە زەمەن و لەدەستدان:( ئەو گەڵا زەردەش....ڕۆژێ دەوەرێ وەك ئەوانی دی).
- گومانکردن لە یەقین: گەمژەیی. (دەزانم ئەوە تەنێ گەمژەییەكە) دەگاتە وەهمی گەڕان بە دوای ڕووناهی دەرەکییدا، چونکە لێرەدا سادە دیتن ئەوەیە چاوەڕوانکردنی ڕزگارییە لە دەرەوەی خود، هەرچەندە ئەم کۆتاییە وەکو بێهوایی بێت، بەڵام ئاماژەو دەرخەری باری دەروونە، وەك ئەوەی هەیە نەك جەختکردنەوەی بێئاکامیی و ڕەشبینی بێت.
(هەرچەند دەزانم هیچ دیار نییە) وێرای زانینی دەسخەڕۆیی، بەڵام نەبوونی نوور نابێتە هۆی دەسەوسانی و نەگەڕان، ئەمەش واژەیەکی بێهودەیی وجودییە لە حاڵەتە چڕەکەیدا.
لە ئاکامدا شاعیر چارەسەر نادات بەدەستەوە، بەڵکو شیعر دەبێتە گەوهیدانی سنوورداریی مەعریفە، ئەمەش لەگەڵ تێڕوانینی وجودیی نوێدا یەکانگیر دەبێت کە تەماشای مرۆڤ دەکات وەك عەوداڵێكی دەسخستنی مانا.
ئاوها گەر ورد ڕۆبچێن بۆمان ەردەکەوێت کە دقەکە پڕە لە کێشمەکێشی ناوەکیی لە نێوان سۆزو ڕابردوودا، هەوڵدان بۆ تێگەشتن لە خودو مامەڵەکردن لەگەڵ زەمەندا وەکو عەوداڵێک بۆ تێگەشتن لە ماناکان، شاعیر پرسیاردەکات و دەخوازێت بگاتە سەرچاوەی ماناکان و وەڵامەکان، لێرەدا تێکهەڵچوونێك لە نێوان ڕابردوو و ئێستادا بەرهەست دەبێت.

٧- خوێندنەوەی سیمیائی:

ئاوــ> ژیان ، گەڕان، گۆڕانکاریی.
گەڵای زەرد ــ> یادەوەریی، دەق، حیکمەتی وەرین.
نوورــ> هەقیقەت، دەرباز بوون.
بەڵام ئەم ئاماژانە بە تەنیا کارناکەن، بەڵکو یاسای دووانەیی لە دەقەکەدا بەمجۆرە زیاتر ڕوونکردنەوەیان پێ دەدات:
دەنگ<ـــــ>بێدەنگی
نوور <ــــ> شەو
مۆسیقا <ــ> خامۆشبوون

بەراوردکاری ئەکادیمی:

لێرەدا بەمجۆرە بەراودرکارییەکی ئەکادیمی نێوان ڕێبازەکانی (دەروونی، وجودی، سیمانتیکی) بۆ دەقەکە و پێچ و پەناو کۆدو نهێنیەکانی پشتەوەی کۆپلەکان دەکەین:

١- بنچینەی خوێندنەوەکان بە پێی هەر یەك لەم ٣ قوتابخانەیە بۆ دەقەکە:

٢- شوێنگەی خودی دەق لەهەر ڕێبازێكدا و نموونەی کۆپلەکە:

٣- مامەڵە لەگەڵ وێنە شیعرییەکان:

٤- زەمەن و یادەوەریی، هەڵوێست سەبارەت کۆتاییەکان:

٥- سنوورەکانی هەر ڕێبازێك:

_________________________________________
سەرچاوە:

١-  https://qasaed-lilhayat.com/poems/%d9%85%d9%8a%d9%84%d8%a7%d8%af-%d9%84%d8%b5%d8%af%d8%ad-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%b4%d9%8a%d8%a7%d8%a1
٢- تێبینی/ هەرچەندە ئەوەی شیعرناس بێت دەزانێت ئەم شیعرە لە ئاستی شیعری هاوچەرخی جیهانیدایە، بەڵام مەخابن دیاردەیەك هەیە جێی شۆك و هەڵوێستەکردنە، نازانم هۆکار چییە؟ ئایا شاعیرەکە نەناسراوەو ئینتیما و پەیوەندی نییە، یان شیعرەکە بەهێند نەگیراوە، یان لێکۆڵینەوەکە جێی ئاوڕدانەوە نییە؟ میدیاگەلیکی وێژەیی نەك بڵاوی ناکەنەوە ،بەڵکو وەڵامێکیشیان بە نەخێر بە هێند نەگرتووە، لە ڕاستیدا گلەیی لە دۆست دەکرێت: پاشکۆی ئەدەب و هونەر، ڕێگای کوردستان، ژنەفتن، کولتور مەگەزین، باڵندە، نووسەری کورد، دیوان...
شیعرەکە بە عەرەبی:
ميلاد لصدح الأشياء.

أسمعُ صوتاً منذ القِدم
يأتي غريبٌ، يمرُّ في قفرك
كلما اتسعت يده فيهِ
يصيرُ ماءً.
أواه
كم أصبو أن أرجع نحوي
نحو ذاتي البحرُ!

تلك الورقة الصفراء المتبقية
يظهرُ فيها طريقٌ لبيتٍ
يسكنُ فيهِ شخصٌ
أكثر رؤية منا
يحمل جميع الأسئلة.
تلك الورقة الصفراء
ستسقط مثل الأوراق الأخرى!

سأضعُ يوماً ما
كل أشيائي التي تُحِسُّ
ترجعُ الحياة إلى ظلّها
وأنا أرجعُ إلى ذكرياتي المتوهجة.

أحبُّ تلك الموسيقا
التي تشبه رأفة أيامٍ ذهبتْ!
تؤتى نحو أُذنيِّ وتضمحل
أعرف أنها مغيبّةٌ
في ذات الإنسان.

في الليل
أرتدي ثيابي التي تعلّقت رائحتك فيها
وأمشي، أمشي
أتفقد نوراً، رغم أني
أعرفُ أنه غير موجود
لا تحزنْ
أدركُ أنّها البلاهة أو الغرور.