|
٢٠\٧\٢٠٢٦
ڕق.
سۆسیۆلۆژیای هەستەکان
لە تراژیدیای
کۆنەوە بۆ ئەلگۆریتمە دیجیتاڵییەکان.
ئاریان عەلی
ڕق هەرگیز هەستێکی کاتی نەبووە، بەڵکو بەشێکە لە پێکهاتەی بوونناسیی
مرۆڤ؛ لە بەرەبەیانی مێژووەوە، کۆمەڵگاکان زۆرجار لەسەر بنەمای
جیاوازیکردنی نێوان "ئێمە" و "ئەوان" دروست بوون، و ڕەنگە دیارترین
نموونەکانی ڕق لە مێژووی کۆندا لە ململانێی نێوان شانشین و هۆزەکاندا
دەربکەوێت، کە "ڕقی بەرامبەر" بۆ پاساوهێنانەوە بۆ داگیرکاری یان
بەهێزکردنی ناسنامەی نیشتمانی بەکارهاتووە، وەک ئەوەی لە جەنگەکانی
نێوان شارە یۆنانییە کێبڕکێکارەکاندا ڕوویدا، کە تێیدا ئەوی دیکە
هەمیشە "بارباری" بووە و دەبێت بسڕدرێتەوە.
ڕق لە ئەدەبی جیهانیدا.
ڕق لە ئەدەبی جیهانیدا، بینیمان کە ڕق تەنها هەستێک نەبووە، بەڵکو
بابەتێکی شیکاری بووە لای فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی کە لە ڕۆمانەکانیدا
ڕەهەندەکانی خستووەتە ڕوو: ڕۆمانی "شەیتانەکان" ئەم ڕۆمانە بە
گەورەترین تاقیگەی شیکارکردنی ڕقی سیاسی و ئایدیۆلۆژی دادەنرێت؛
دۆستۆیەڤسکی وێنای ئەوە دەکات چۆن ڕق بەرامبەر بە کۆمەڵگا، بەهاکان، و
ئەوی دیکەی جیاواز دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی وێرانکەر کە بیرۆکە
نیهیلییەکان گەشەی پێ دەدەن. کارەکتەرەکان لێرەدا ڕقیان لە جیهان
دەبێتەوە تا ڕادەی ئارەزووی تێکشکاندنی بە تەواوی، ئەمەش بەرجەستەی
ئەوە دەکات چۆن ڕق دەبێتە "عەقیدەیەک"ی بەکۆمەڵ. ڕۆمانی "برایانی
کارامازۆڤ" لەم ڕۆمانەدا ڕق لە جۆرێکی دیکە دەبینین؛ ڕقی خێزانی و
کەسیی قووڵ. پەیوەندی نێوان "فیۆدۆر کارامازۆڤ" و کوڕەکانی، بەتایبەت "دیمیتری"،
پڕە لە ڕقێکی بوونناسیی یەکتر، کە لێرەدا ڕق نوێنەرایەتی ململانێی
نێوان ڕۆح و ماددە، و نێوان ویست و ویژدان دەکات. هەروەها کارەکتەری "سمیردیاکۆڤ"
ڕقی "کۆیلە" بەرامبەر "گەورە" بەرجەستە دەکات، کە ڕقێکی سارد و
ڕێکخراوە و ئامانجی تۆڵەسەندنەوەیە. ڕۆمانی "یاداشتەکانی ژێر زەمین"
پاڵەوانی ڕۆمانەکە "مرۆڤە قالۆنچەکە" دەچێتە ناو شیکارییەکی دەروونی
سەرسوڕهێنەرەوە بۆ ڕقەکەی بەرامبەر بەوانی دیکە و بەرامبەر بە خۆی لە
یەک کاتدا. ڕقەکەی لە هەستکردن بە کەمایەسییەوە سەرچاوە دەگرێت کە
لەگەڵ خۆبەزلزانیندا تێکەڵ بووە، ئەمە دۆخێکە لە "سەرمایەگوزاری
سۆزداریی نەرێنی" کە تێیدا پاڵەوانەکە چێژ لە ڕقەکەی لە جیهان
وەردەگرێت وەک جۆرێک لە یاخیبوون دژ بە یاساکانی سروشت و کۆمەڵگا کە بە
نادادپەروەری دەبینێت. ڕۆمانی "تاوان و سزا" هەرچەندە "راسکۆڵنیکۆڤ"
تاوانەکەی لەسەر بنەمای تیۆرێکی هزری ئەنجام دەدات، بەڵام ناوکی
ململانێ دەروونییەکەی لەسەر ڕقێکی قووڵ بۆ چینایەتی و نادادپەروەری
کۆمەڵایەتی دامەزراوە، ڕقێک کە لە سەرەتادا پاساو بۆ نفیکردنی بوونی "ئەوی
دیکە" (ژنە سوودخۆرەکە) دەهێنێتەوە وەک هەنگاوی یەکەم بۆ سەلماندنی خۆی
وەک "مرۆڤێکی باڵا". لە کاتێکدا ئەلبێر کامۆ ڕقی وەک جۆرێک لە بێهودەیی
و بێزاری بەرامبەر بە جیهان پێشکەش کرد، ئیلیاس کانیتی لە "بارستە و
دەسەڵات" وێنەی ڕقی وەک سووتەمەنییەک بۆ جەماوەر نیشاندا کە
دیکتاتۆرەکان بۆ مانەوە لە دەسەڵاتدا بەکاری دەهێنن، ئەمەش ئەدەب
دەکاتە ئاوێنەیەک کە چۆن ڕق دەگۆڕێت بۆ دۆخێکی بنەڕەتیی بوون، و ئەم
ڕۆمانانە دەکاتە قوتابخانەیەکی ئەدەبی کە لەگەڵ تێڕوانینە فەلسەفییەکان
یەک دەگرنەوە.
ڕق، لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە.
ڕق، لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، وەک دۆخێکی بوونناسی و زانستیی ئاڵۆز
دەمێنێتەوە کە تێدەپەڕێت بەسەر ئەوەی تەنها هەستێکی کاتی بێت؛
نوێنەرایەتی هەوڵێک دەکات بۆ نفیکردنی ئازادی و بوونی ئەوی دیکە وەک
بابەتێک، هەروەها وەک شکستێک لە دانپیانانی یەکتر دادەنرێت کە بنەمای
هۆشیاری تاکەکەسییە، و "سەرمایەگوزارییەکی سۆزداریی نەرێنی"یە کە وزەی
تاکەکەسی بەفیڕۆ دەدات و دەیخاتە ژێر دەستی ئەوەی کە ڕقی لێیەتی.
هەرچەندە ڕق لە ڕووی مێژووییەوە وەک ئامرازێک بۆ کۆکردنەوەی جەماوەر
بەکارهاتووە، بەڵام فەلسەفە هۆشداری دەدات لەوەی کە "بەرەنگار بوونە
بەرامبەر بە حیکمەت"؛ چونکە ڕاستی دەشارێتەوە و بە خەیاڵ دەیگۆڕێت کە
گۆڕانکاری دەکاتە هەڕەشە و دەبێتە هۆی گێژاوێکی توندوتیژی و
نادادپەروەری. لە سۆنگەی ئەم گفتوگۆیەوە، دەکرێت ڕق بە فەلسەفی بۆ سێ
ڕەهەندی بنەڕەتی دابەش بکرێت: یەکەم، ڕوانگەی بوونناسی، کە تێیدا سارتر
دەبینێت ڕق ئارەزووی تێکشکاندنی "ئازادی" ئەوی دیکە و نفیکردنی
بوونیەتی. دووەم، ڕوانگەی کۆمەڵایەتی، کە تێیدا هێگل دەبینێت ڕق
پچڕانێکی کۆتاییە بۆ "دانپیانانی یەکتر"، کە دەرگای تێگەیشتن دادەخات و
ئەوی دیکە دەکاتە دوژمن. سێیەم، ڕوانگەی ئەخلاقی، کە تێیدا سپینۆزا بە
کاردانەوەیەک ناوی دەبات کە توانای مرۆڤ بۆ بوون کەمدەکاتەوە و دەکاتە
دیلی ئیرادەیەکی دەرەکی. لە سەردەمی دیجیتاڵیدا، چەمکی ڕق گەشەی کردووە
و ئاڵۆزتر و مەترسیدارتر بووە؛ لە کردارێکی مرۆیی ڕاستەوخۆوە گۆڕاوە بۆ
"پیشەسازییەکی ئەلگۆریتمی" کە خزمەتی ئەجێندای سیاسی و ئابووری دەکات،
و ئەم دۆخە بەهۆی "بوڵقەکانی فلتەر" خراپتر بووە کە گۆشەگیری تاکەکەسی
بەهێز دەکات و ڕێگری لە دانپیانان بە ئەوی دیکەی جیاواز دەکات.
هەرچەندە تەکنەلۆژیا "بکەر"ی سەرەکی نییە لەم هەستە مرۆییەدا، بەڵام
وەک "گەورەکەرێک" کار دەکات کە ژینگەیەکی لەبار بۆ گەشەی پاڵنەرە
مرۆییەکان دابین دەکات. لێرەوە پێویستییەکی بەپەلە بۆ دەستتێوەردانی
یاسایی دەردەکەوێت؛ بەستنەوەی ڕێنماییە توندەکان لەگەڵ پەیماننامە
ئەخلاقییەکان واقیعیترین ڕێگایە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەم کێشەیە. ئامانجی
ئەم ڕێکخستنە هەڵوەشاندنەوەی هەستی ڕق خۆی نییە، چونکە لە خودی مرۆڤەوە
سەرچاوەی گرتووە، بەڵکو ڕێگریکردنە لە گۆڕانی ئەم هەستە بۆ پێکهاتەیەکی.
areyan44981@gmail.com
|
