په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

٨\٢\٢٠١٢

سوار هاتن پەیا چوون.*


شرۆڤە و بەدواداچوون: هۆشیار حوسێن


ئەو رەوشەی ئەمڕۆ ئاکەپە لە نێو تورکیا و باکوری کوردستان بۆ کوردەکانی خولقاندووە، ساڵانی نەوەدەکانی "تانسۆ چیللەر و دیمیرەل و دۆغان گورەیش و محەمەد ئاغار"مان دێنێتەوە یاد

٣٥ ساڵی رابردووی تورکیا، ھەم بۆ کوردان و ھەمیش بۆ تورکەکان دژواری و دەردەسەری و نەھامەتی بوو. بۆ ٢٨ ساڵیش دەچێت، لەگەڵ ھەڵگیرسانی شەڕی چەکداریدا، قۆناخێکی خوێناوی تێپەڕی.

پێداگری دەوڵەتی تورک لە بەڕێوەبردنی سیاسەتی نکۆڵی و لەناوبردنی گەلی کورد، کوردانی ناچاری بەرەنگاربوونەوە و خۆپاراستن کرد، ھەموو دامودەزگا گرنگ و بڕیار بەدەستەکانی دەوڵەت، ھەروەھا حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانیان، سوپا و دەزگا ئەمنییەکانیان، دیسان پەرلەمان و دەزگاکانی داد، ھەر یەکەیان لە لایەنی خۆیانەوە و تەنانەت بەیەکەوە و ھەماھەنگیش، مانگ بە مانگ و ساڵ بەساڵ، سۆز و پەیمان نوێدەکەنەوە کە ئەمجارە نا ئەمجارە، کۆتایی بە بزاڤی کوردان دەھێنن و وەک یاخیبوونەکانی پێشتر و پێشووتریش قەڵاچۆیان دەکەین.

سات ھات و چوو، ساڵ ھات و رۆی، دەیەی یەکەم و دووەم و سێییەم و وا چوارەمیش تەواو دەبێت، ئەو بزاڤە گەلییە کۆتایی پێنەھات، پێچەوانەکەشی یاخیبوون بوو بە سەرھەڵدان و شەڕی چەکداریش، کز نەبوو گوڕتر بوو.

لە١٩٧٨ وە لەگەڵ دروستبوونی پەکەکەدا ھەر سەرکۆمارێک ھات، پەیمانی قەڵاچۆی دوو بارە و چەندبارە کردەوە و کاری بۆ کرد، یەک ھات و یەک چوو، لەو ماوەیەدا ٨ سەرکۆمار (**) کۆتاییان ھات، شەڕیش ھەر تیرتر و کێشەش گەورەتر.

سەرفەرماندارەکانی سوپا بەر لە سەرھەڵدانی دوایین بزاڤی کوردان، ئیلاھی ئاسا سەیر دەکران کە لە شکان نایەن، ١١ سەرفەرماندار (***) بێئەنجام کۆتاییان ھات و بزاڤی گەلیش زیندوو.

لە ساڵی ١٩٧٨ بە دواوە، پروپاگەندە و رۆژەڤی ھەر ھەموو ھەڵبژاردنەکان بۆ پەرلەمان و پێکھێنانی حکومەتەکان، ھەڵوێست لەبەرامبەر کێشەی کورد خاڵی یەکەمی چارەنووسی ئەنجامەکانە، تەنانەت ھۆکارە سەرەکییەکانی قەیرانی زۆربەی حکوومەتە ھەڵوەشاو و سەرنەکەوتووەکانیش، چارەسەرنەکردن و پیادەکردنی سیاسەتی سەربازییانە بووە لە بەرامبەر کێشەی کورد.

لە ماوەی ٣٣ ساڵی سەرھەڵدانی کوردانی باکوری کوردستاندا، ١٢ جار سەرۆکی پەرلەمان (****) گۆڕاوە و ٢٢ جار حکوومەت (*****) دامەزراوە و ھەڵوەشاوەتەوە، تەنانەت تەمەنی ھەندێکیان لە چەند مانگێک تێپەڕینەکردووە، کەچی پەکەکە ناوە ناوە زەبریشی بەرکەوتبێت، بەڵام لەڕووی پێگەی جەماوەری و ھەیکەلی رێکخستنەکانی بەرفراوانتر بووە.

ئەوا جارێکی دیکەش حکوومەتەکەی ئاک پارتی، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ جەماعەتی فەتحوڵڵا گولەن، بەڵێن و مزگێنی کۆتاییھاتنی پەکەکە و کێشەی گەلی کورد بە تورکان دەدات، ئاک پارتیش وەک ئەوانی دیکە، دەڵێت حکوومەتەکانی پێش من نەیانتوانی پەکەکە و تیرۆر لە ناوبەرن، بەڵام من بە ھێز و توانام و بەشەڕی سەرتاسەری و ھەمەلایەنە نزیکی سەرکەوتن بووینەتەوە.

ئەو رەوشەی ئەمڕۆ ئاکەپە لە نێو تورکیا و باکوری کوردستان بۆ کوردەکانی خولقاندووە، ساڵانی نەوەدەکانی "تانسۆ چیللەر و دیمیرەل و دۆغان گورەیش و محەمەد ئاغار"مان دێنێتەوە یاد، کە تەنیا لە ماوەی ٥ تا ٦ ساڵدا نزیکەی ٠٠٠.٢٠ مرۆڤی کوردیان کوشتوبڕ کرد، سەرەڕای ئەوەش لە ئەنجامی ئەو کار و سیاسەتەیاندا خۆیان لەناو چوون و حکومەتەکانیشیان ھەڵوەشایەوە.

ئەوەی لێرە مەبەستە ئەوەیە کە دەبێت ئاکەپە بەو سیاسەتەی خۆیدا بچێتەوە، چارەسەری سەربازی تا بڵێی تاقیکرایەوە، بەڵام کێشەکەی چارەسەر نەکرد، بە پێچەوانەوە قووڵتر و گرانتر بوو، تا بەڕۆژی ئەمڕۆ گەیشت، ئەگەر نا، دەوران و حەتمیەتی مێژوو ئەردۆغان و پارت و دارودەستەکەیشی رادەپێچێ.

_________________________________________
بەڵگەنامەکان:
* "سوار هاتن پەیا چوون" پەندێکی کوردییە، لە زاراوەی کرمانجی سەروو بەکاردێت، مەبەستی ئەوەیە کە "بەسواری ئەسپ هاتوون، بەڵام پیادە گەڕاونەتەوە"، زیاتر بە دۆخی شکستی لایەنێکی هێرشکار دەگوترێت.


** سەرکۆمارەکان:

 

 

 

سەركۆمار

ماوەی ئەرك

1

فەخری كۆروتورك

 تا  6 ی نیسانی 1980

2

ئیحسان سەبری چاغلەیانگیل

6 نیسان 1980 تا 12 ی ئەیلول 1980

3

كەنعان ئەڤرەن

12 ئەیلول 1980 تا 9 نۆڤەمبەر 1989

4

تورگوت ئۆزال

9 نۆڤەمبەر 1989 تا 17 نیسان 1993

5

حسامەددین جیندۆروك

17 نیسان 1993 تا 16 مایس 1993

6

سلێمان دەمیرەل

16 مایس 1993 تا 16 مایس 2000

7

ئەحمەد نەجدەت سزار

16 مایس 2000 تا 2007

8

عەبدوڵڵا گویل

2007  تا  ........

*** سەرفەرماندارەكانی سوپا:

  سەرفەرماندارەكانی سوپا    ماوەی ئەرك
1

كەنعان ئەڤرەن                                  

1978 ---- 1983

2

نورەدین ئەرسین

1983 ---- 1983

3

  مستەفا نەجدەت ئوروگ

1983 ---  1987

4

   نەجیب تۆرومتای

1987 ---- 1990

5

دۆغان گورێش                                   

1990 ---- 1994

6

ئیسمایل حەقی قەرەدای                          

1994 ---- 1998

7

حسێن كیڤریك ئۆغلو                             

2002 ---  2006

8

یەشار بیوك ئانت                          

2006 ---  2008 

9

محمد ئیلكەر باشبوغ                             

2008 --- 2010

10

ئیشك كوشانەر

2011  -- 2011

11

نەجدەت ئوزەل                                 

2011 ---

**** سەرۆكەكانی پەرلەمان:

 

سەرۆكی پەرلەمان

ماوەی ئەرك

1

جاهد كاراكاش

17/11/1977 تا 12/9/1980

2

نەجمەدین كارادومان

4/12/1983 تا 29/11/1987

3

یڵدرم ئاكبلوت

24/12/1987 تا 9/11/1989

4

عسمەت كایا ئەردەم

21/11/1989 تا 20/10/1991

5

حسامەدین جیندۆرك

16/11/1991 تا 1/10/1995

6

عسمەت سەزگین

18/10/1995 تا 24/12/1995

7

مستەفا كالەملی

25/1/1996 تا  3/9/1997

8

حیكمەت چەتین

20/5/1997 تا 18/4/1999

9

یڵدرم ئاكبلوت

20/5/1999 تا 30/9/2000

10

عمر ئیزگی

18/10/2000 تا 3/11/2002

11

بولەند ئارینج

19/11/2002 تا 22/7/2007

12

كوكسال تۆپتان

9/8/2007 تا 5/8/2009

13

محمد علی شاهین

5/8/2009 تا .....

14

جەمیل چیچەك

2009 تا .......

*****  سەرۆك وەزیرەكان و پارتەكانیان:

  سەرۆك وەزیرەكان ماوەی ئەرك   پارتەكەی

    1

سلێمان دەمیرەل

21.07.1977

05.01.1978

پارتی عەدالەت

   2 

بولەند ئەجاوید

05.01.1978

12.11.1979

پارتی كۆماری گەل

   3

سلێمان دەمیرەل

12.11.1979

12.09.1980

پارتی عەدالەت

   4

بولەند ئولوسو

21.09.1980

13.12.1983

دەسەڵاتی سوپا

   5

توركوت ئۆزال

13.12.1983

21.12.1987

پارتی نیشتمانی دایك

   6

توركوت ئۆزال

21.12.1987

31.10.1989

پارتی نیشتمانی دایك

   7

عەلی خوسرەو

31.10.1989

09.11.1989

پارتی نیشتمانی دایك

   8

یلدرم ئاك بلوت

09.11.1989

23.06.1991

پارتی نیشتمانی دایك

   9

مسعود یلماس

23.06.1991

20.11.1991

پارتی نیشتمانی دایك

   10

سلێمان دەمیرەل

20.11.1991

16.05.1993

پارتی رێگای راست

   11

ئەردال ئینینۆ

16.05.1993

25.06.1993

پارتی خەڵكی سوسیال دیموكرات

   12

تانسۆ چیللەر

25.06.1993

05.10.1995

پارتی رێگای راست

   13

تانسۆ چیللەر

05.10.1995

30.10.1995

پارتی رێگای راست

   14

تانسۆ چیللەر

30.10.1995

06.03.1996

پارتی رێگای راست

   15

مه‌سعود یلماس

06.03.1996

28.06.1996

پارتی نیشتمانی دایك

   16

نەجمەدین ئاربەكان

28.06.1996

30.06.1997

پارتی رەفاە

   17

مه‌سعود یلماس

30.06.1997

11.01.1999

پارتی نیشتمانی دایك

   18

بولەند ئەجاوید

11.01.1999

28.05.1999

پارتی دیموكراتی چەپ

   19

بولەند ئەجاوید

28.05.1999

19.11.2002

پارتی دیموكراتی چەپ

   20

عه‌بدوڵڵا گویل

19.11.2002

12.03.2003

پارتی دادو گەشەپێدان

   21

ره‌جه‌ب تەیب ئەردۆغان

12.03.2003

29.08.2007

پارتی دادو گەشەپێدان

   22

ره‌جه‌ب تەیب ئەردۆغان

29.08.2007

ئێستا له‌ ده‌سه‌ڵاته

پارتی دادو گەشەپێدان

 

ماڵپه‌ڕی هۆشیار حوسێن

 

 

 

په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک