په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

٢٦\٤\٢٠١١

تورکیا ره‌خنه له‌ وته‌کانی ئۆباما ده‌گرێ ده‌رباره‌ی کۆمه‌ڵکوژییه‌که‌ی ئه‌رمه‌نییه‌کان.‌


وه‌رگێڕانی: ره‌زا شـوان


ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌ی ڕابردوو ، وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی تورکیا ڕه‌خنه‌ی له‌ وته‌کانی سه‌رۆکی ئه‌مریکا باراک ئۆباما گرت.. که‌ ده‌رباره‌ی سه‌ربڕینی ئه‌رمه‌نییه‌کان دای.. ئۆباماشیان به‌ لایه‌نگیری ئه‌رمه‌نییه‌کان ناوبرد.

وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی تورکیا : ئه‌م لێدوانانه‌ ڕووداوه‌ مێژووییه‌کان ده‌شێوێنێ . چونکه‌ کێشه‌یه‌ک ده‌خاته‌ ڕوو ، که‌ دڵگرانین له‌ باره‌یه‌وه‌ . ئێمه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ له‌ وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا ده‌که‌ین ، که‌ ئاسانکاری بکات بۆ ئاسایی بوونه‌وه‌ی نێوان تورکیا و ئه‌رمینیا ، نه‌ک هێنده‌ی تر ئاڵۆزی بکات .

سه‌رۆکی ئه‌مریکا له‌ ڕۆژی شه‌ممه‌ی ڕابردوودا ٢٣/ ٤ /٢٠١١ دا به‌ بۆنه‌ی زیندوڕاگرتنی یادی نه‌وه‌ت و شه‌ش ساڵه‌ی کۆمه‌ڵکوژییه‌که‌ی ئه‌رمه‌نییه‌کان .. که‌ له‌ ژێر سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئیمپریالیزمی عوسمانیدا کــرا.. ئه‌گه‌ر چی ئـۆبـامـا له‌ وشـه‌ی کۆمه‌ڵکوژی خۆی لادا.. به‌ڵام پرۆتستۆی ئه‌و کاره‌ساته‌ دڕندانه‌یه‌ ی کرد و ، داواشی له‌ تورکیا کرد ، که‌ به‌ ته‌واوی و به‌ فه‌رمی دان به‌ شاڵاوه‌کانی سه‌ربڕینی ئه‌رمه‌نییه‌کان دا بنێت.. ئه‌وه‌شی وت : مێژوویه‌ک به‌ربه‌ره‌کانیی له‌سه‌ر بکرێت ، له‌وانه‌یه‌ ئاساییشی ئێستا تێکبدات و یاده‌وه‌ریی ئه‌و که‌سانه‌ش که‌ ژیانیان له‌ده‌ست داوه‌ بریندار بکات..ئاشتبوونه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ له‌گه‌ڵ ڕابردوودا بناغه‌یه‌کی بته‌و بۆ بۆ ئاینده‌یه‌کی هاوبه‌شی ئارام و پێشکه‌وتوو داده‌نێت .

باڵیۆزی تورکیا له‌ وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا ( نامیق تان ) له‌ لێدوانێکیدا ده‌رباره‌ی قسه‌کانی ئۆباما وتی: ئیمه‌ هه‌ست به‌ دڵگرانییه‌کی قۆڵ ده‌که‌ین ، چونکه‌ به‌یاننامه‌که‌ی ئۆباما ده‌رباره‌ی کاره‌ساته‌کانی ١٩١٥ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی تێڕوانینێکی یه‌کلایه‌نه‌ی سیاسییه سه‌باره‌ت به‌ مێژوو.. که‌ له‌گه‌ڵ ڕاستیدا جیاوازه‌ و هه‌ڵه‌یه‌ وتیشی ئه‌م قسانه‌ گونجاو نین ‌.


له‌ ئه‌سته‌مبول یشدا ، له‌ گۆڕه‌پانی ته‌قسیم ی چه‌قی شاره‌که‌دا ، ئه‌مساڵ که‌ دووه‌مین ساڵه‌ له‌دوای یه‌کتری . به‌ سه‌تان تورک بۆ زیندووڕاگرتنی یادی قوربانیانی ئه‌رمه‌نییه‌کان خۆپیشاندانێکیان کرد.. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌منی تورکی له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ گه‌مارووی دابوون ، به‌ڵام خۆپیشانده‌ران له‌و شوێنه‌دا نه‌جوڵان.. ئه‌مه‌ش له‌ تورکیادا به‌ کارێکی مه‌ترسی ده‌زانرێ ، ئه‌م خۆ پیشاندانه‌ش له‌سه‌ر داوای ڕێکخراوێکی دژ به‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستی سازکرا..ژماره‌ی خۆپیشانده‌ره‌کان نزیکه‌ی ٣٠٠که‌س ده‌بوون، هه‌ریه‌که‌یان مۆمێکی داگیرساوی به‌ ده‌سته‌وه‌ بوو ، لافیته‌یه‌کی ڕه‌شیشان هه‌ڵگرتبوو، به‌ گوڵه‌ مێخه‌کی سپیش، له‌سه‌ر لافیته‌که‌ نووسیبوویان ئێمه‌ هه‌موومان دڵگرانین .

ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌ش به‌ هـه‌زاران که‌سیش له‌ یـریڤـان ی پایته‌ختی ئه‌رمیـنیا ، به‌ بۆنه‌ی یادی نه‌وه‌ت و شه‌ش ساڵه‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵکوژییه‌وه‌ ، به‌ مــاته‌مینییه‌وه‌ بــه‌ره‌و مونومێنتی شه‌هیدانی ئه‌و کاره‌ساته‌ دڕندانه‌یه‌وه‌ چوون.

سه‌رۆکی ئه‌رمینیاش( سێرچ سه‌رکیسیان ئین ) وتی: سه‌ره‌ڕای ئه‌و لاپه‌ڕه‌ ڕه‌شانه‌ی مێژوو نه‌خشاندی.. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئێمه‌ ئاشتیخوازین، ده‌مانه‌وێ له‌گه‌ڵ هاوسێکانماندا به‌ تورکیا شه‌وه‌ به‌ ئاشتی بژین.. درێژه‌ی به‌ قسه‌کانیدا و وتی : به‌ڵام تورکیا به‌رده‌وامه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌تی ئینکارکردنی کۆمه‌ڵکوژییه‌که‌ .

هه‌موو ساڵیک له‌ ڕۆژی ٢٤‌ / ی نیسان دا، یادی کۆمه‌ڵکوژییکه‌ی ئه‌رمه‌نییه‌کان ده‌کرێته‌وه‌ .. له‌م مێژووه‌دا بوو له‌ ساڵی ١٩١٥دا ، له قوسته‌نتینه‌ ی پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانیدا ، کاربه‌ده‌ستانی عوسمانی ٢٠٠ بیرکار و سه‌رکرده‌یـان ، له‌ ڕه‌وه‌ندی ئه‌رمه‌نی،له‌م شاره‌دا گرت و هه‌موویانییان سه‌ربڕی..ئه‌مه‌ش بوو به‌سه‌ره‌تای شاڵاوه‌کانی به‌ کـۆمه‌ڵکوشـتن و ده‌ربه‌ده‌رکردنـی ئه‌رمـه‌نییه‌ بێـتاوانه‌کـان له‌ تورکیادا.. که‌ تاسـاڵی ١٩١٧ درێژه‌ی کێشا .. ته‌نـها له‌بـه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ نه‌بوون به‌ تــورک و ئـیسلامیش نه‌بـوون.

ئه‌رمه‌نییه‌کان ئه‌م شاڵاوانه‌ به‌ کۆمه‌ڵکوژی جینۆساید داده‌نێن..بگومان جینۆسایده‌.. که‌ تورکه‌کان ملیۆن و نیوێک ئه‌رمه‌نییان سه‌ربڕی .. ئه‌م تــاوانه‌ش هـه‌تا هه‌تــایه‌ په‌ڵه‌یه‌کی ڕه‌ش و قێـزه‌وه‌نی شه‌رمـه‌زاریـن به‌ نێوچه‌وانی تـورکـیاوه‌.

به‌ڵام تورکیا تا ئێستا دان به‌ ٣٠٠ تا ٥٠٠ هه‌زاردا ده‌نێ.. له‌ ئه‌نکه‌ره شدا پاساو بۆ ئه‌م تاوانه‌یان ده‌هێننه‌وه‌ و ده‌ڵێن : ئه‌مانه‌ قوربانیی شاڵای کۆمه‌ڵکوژی نین ، به‌ڵکو به‌ هۆی گـیره‌شـێوێنییه‌کانی دوا ساڵه‌کانی حوکمڕانی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌وه‌ تیاچوون .. ئه‌م قسانه‌ تاوانه‌ دڕندانه‌که‌یان ناپۆشی و که‌سیش بڕوایان پێناکا و.. وه‌کـو ‌ده‌ڵـێن بــه‌ری تـیشــکی خـــۆر به‌ بێـــژنگ ناگیــرێت .
_____________________________________________________
* ئه‌م نووسینه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی له‌ ماڵپه‌ڕی فرانس پرێس ٢٤دا له رۆژی ٢٤/٤ دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.
 

ماڵپه‌ڕی ره‌زا شوان

 

 

 

په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک