په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌ئێمهلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

 

 

خوێندنه‌وه‌یه‌کی کوردانه‌ بۆ پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی کوردستان.

   
فه‌رحان خورشید حه‌مکوڵ

- به‌شی دووه‌م -


به‌راوردێکی کورت له‌ نێوان پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێم له‌ لایه‌ک و ده‌ستووری حکومه‌تی فیدرالی ساڵی 2005 له‌ لایه‌کی تر ، به‌ڕوونی سه‌ربه‌چی یه‌تی ( ئینتیمای ) گه‌لی کوردستانمان بۆ ده‌رده‌که‌وێت ، چونکه‌ هه‌موو ده‌سته‌واژه‌کانی ئه‌م ده‌ستووره‌ زۆر که‌م ئاماژه‌ بۆ عێراق بوون و ئینتتیمای عێراقی بوون ده‌کات . هه‌ر بۆ نموونه‌ زۆرتر دیباجه‌ی ده‌ستووری فیدرال به‌ زمانێکی وا نووسراوه‌ته‌وه‌ که‌ گوزارشته‌ له‌ خۆ به‌ زل زانین و شانازیکردنی تاکی عه‌ره‌بی‌ به‌ میژووی کۆنی ناوچه‌که‌وه‌ ،ئینجا گرێدانه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌ مێژووی دێرینه‌وه‌ - ئه‌و مێژووه‌ی ته‌نها له‌ ئه‌ندێشه‌و ناخی ئه‌واندا به‌ دی ده‌کرێت ، گوایه‌ ئه‌م عێراقه‌ی وا له‌ سه‌ره‌تای بیسته‌کانی سه‌ده‌ی ڕابردوو به‌ پاڵپشتی به‌ریتانیای مه‌زن نه‌خشه‌ی بۆ کێشرا ، مێژوویه‌کی کۆن و دێڕینی هه‌یه‌ و خاوه‌ن یه‌که‌مین داهێنه‌ری نووسین و ژماریاری و پێشه‌نگی کشتوکاڵه‌ ........ هتد - . به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ، ده‌ستووری هه‌رێم هیچ ئاماژه‌یه‌ک ناکات به‌ هاو مێژوویی و هاو خه‌باتی گه‌لی کوردستان له‌ گه‌ڵ ئه‌واندا ، به‌ڵکو له‌ بڕگه‌ی یه‌که‌می مادده‌ی 2 ی ده‌ستووی هه‌رێمدا هاتووه‌ " کوردستانی عێراق قه‌واره‌یه‌کی جوگرافیی مێژووییه‌.... " به‌ واتا ئه‌و سنووره‌ ئیداریه‌ی وا له‌ درێژه‌ی هه‌مان مادده‌دا ئاماژه‌ی پێکراوه‌ باکگراوند و پانتاییه‌کی مێژوویی هه‌یه‌ و هه‌رگیز ئاماژه‌ به‌وه‌ ناکات گوایه‌ رۆژێک له‌ ڕۆژان به‌شێک بووه‌ له‌ خاکی عێراق ، یا مێژوویه‌کی هاوبه‌شمان هه‌یه‌ ، هه‌ربۆیه‌ له‌ پێشه‌کی ده‌ستووری هه‌رێمدا هاتووه‌ " ئێمه‌ ، گه‌لی کوردستانی عێراق ، له‌ هه‌ستکردنمانه‌وه‌ به‌ دژواری سیاسه‌ته‌کانی حکومه‌ته‌ یه‌ک له‌ دوای یه‌که‌کان له‌ ئه‌نجامی زوڵم و زۆر و سته‌می له‌ راده‌به‌ده‌ر ، و بێبه‌شکردنمان له‌و مافه‌ ئازادی و یه‌کسانی و دادپه‌روه‌ریه‌ی خوا به‌ ئاده‌میزادی به‌خشیوون چه‌ندین تاوانی دژه‌ مرۆڤ و هه‌ڵمه‌تی جینۆساید و پاکتاوی نه‌ته‌وییان له‌ دژمان ئه‌نجامدا ...... هتد " دوای ئه‌وه‌ی به‌ درێژی ئاماژه‌ به‌ قوربانی و نه‌هامه‌تی یه‌کانی گه‌له‌مان ده‌کات .... له‌ دوا بڕگه‌ی ئه‌م پێشه‌کییه‌دا نووسراوه‌ " وویست و ئاره‌زوومان له‌ گه‌ڵ ویستی پێکهاته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی تری عێراق و هێزه‌ نیشتمانیه‌کانیدا به‌ یه‌ک گه‌یشتن بۆ ئه‌وه‌ی کوردستان عێراق هه‌رێمێکی فیدراڵی بی له‌ ناو ده‌وڵه‌تی عێراقی فیدراڵدا ... " . که‌واتا هیچ ئاماژه‌ به‌ هاو نیشتمانی و هاو خه‌باتی نێوان ئێمه‌ی گه‌لی کورد و پێویستی به‌ یه‌که‌وه‌ ژیانمان ناکات ، به‌ڵکو به‌ ناڕاسته‌وخۆ ئاماژه‌یه‌ بۆ ناچاری پێکه‌وه‌ ژیانمان ده‌کات له‌ ناو عێراقدا ، وه‌ک به‌ ناچاری ئه‌م یه‌کێتییه‌ ئاره‌زوومه‌ندانه‌مان له‌ گه‌ڵ گه‌لانی تری عێراقدا پێکهێناوه‌ .


به‌ڵام ئه‌و یه‌کێتیه‌ ئاره‌زومه‌ندانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا به‌نده‌ به‌ پابه‌ند بوونی عێراق به‌ سیسته‌می فیدراڵی دیموکراسی په‌ڕله‌مانی فره‌لایه‌نی.......هتد ، ئه‌وه‌ش به‌ ڕونی له‌ مادده‌ی 7 ی پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمدا ئاماژه‌ی پێکراوه‌ . جا ئه‌م مادده‌یه‌ نه‌ک ڕێگه‌چاره‌یه‌که‌ بۆ به‌رده‌وام بوونی سیسته‌مێکی دیموکراسی فیدرالی ...... ، به‌ڵکو زامنێکی ده‌ستوورییه‌ بۆ گه‌یشتنی گه‌لی کورد به‌ مافی چاره‌ی خۆنووسین له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ر پابه‌ند نه‌بوونی و لادانێک له‌ سیسته‌می فیدراڵی و دیموکراسی و فره‌لایه‌نی ....... له‌ ئاینده‌دا ، چه‌کێکی ده‌ستووریش ده‌بێت به‌ ده‌ستی هه‌رێمه‌وه‌ بۆ کاتی ڕوبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و گه‌یشتن به‌ ڕێگای داخراو له‌ گه‌ڵ حکومه‌تی فیدراڵدا . بۆیه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی جیابوونه‌وه‌ و جاڕی مافی چاره‌ی خۆنووسین له‌ پاشه‌ڕۆژدا ده‌کرێت هه‌رێمی کوردستان به‌ پشت به‌ستن به‌ مادده‌ی 7ی ده‌ستووری هه‌رێم ئه‌نجامی بدات ، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی حکومه‌تی فیدرال ئه‌رکه‌ ده‌ستووریه‌کانی به‌ ئه‌نجام نه‌گه‌یه‌نێت . به‌ڵام له‌ هه‌موو ئان و ساتێکدا ناکرێت کاریگه‌ری ده‌ره‌کی چی ناوچه‌یی یا جیهانی فه‌رامۆش بکرێت ...


ئینجا له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ستووری هه‌رێم دوای ده‌ستووری حکومه‌تی فیدراڵ نووسراوه‌ته‌وه‌ ، بۆیه‌ ده‌ستووری هه‌رێم باڵا ده‌سته‌ به‌ سه‌ر ده‌ستووری فیدراڵدا ( له‌و پرسانه‌ی په‌یوه‌ستن به‌ بارودۆخی هه‌رێم ) ، یاخود ده‌سه‌ڵاته‌کانی حکومه‌تی فیدراڵ ده‌سنیشان ده‌کات ، ئه‌مه‌ش خاڵێکی پۆزه‌تیڤه‌ ، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ڕه‌نگه‌ به‌ به‌رده‌وامی هۆکار بێت بۆ به‌رده‌وام بوونی مشت و مڕ له‌ نێوان هه‌رێمی کوردستان و حکومه‌تی فیدراڵدا . ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ گرنگتریانه‌ :-
1 / کار به‌ ئه‌و به‌یاننامه‌و رێککه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌ ناکرێت که‌ حکومه‌تی فیدراڵ له‌ گه‌ڵ هه‌ر ده‌وڵه‌تێک یان لایه‌نێکی بیانیدا مۆریان ده‌کاو په‌یوه‌ندیان به‌ پێگه‌ یا به‌ مافه‌کانی هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌ هه‌بێت ، ئه‌گه‌ر به‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های ئه‌ندامانی په‌ڕله‌مانی کوردستان ڕه‌زامه‌ندی له‌ سه‌ر نه‌ده‌ن ، ئه‌مه‌ش وه‌ک له‌ بڕگه‌ی 1 و 2 ی مادده‌ی 8 ی ده‌ستووری هه‌رێم هاتووه‌ .
2 / له‌ بڕگه‌ی دووه‌می مادده‌ی 17 ی پرۆژه‌ی ده‌ستووره‌که‌دا هاتووه‌ " زه‌وی و سامانه‌ گشتیه‌کانی هه‌رێم موڵکی گه‌لی کوردستانی عێراقن و چۆنیه‌تی ڕه‌فتار له‌ سه‌رکردن و به‌ کارهێنانی به‌ یاسایه‌ک ڕێکده‌خرێ " دوای ئه‌وه‌ی له‌ بڕگه‌ی یه‌که‌می هه‌مان مادده‌ ئاماژه‌ی به‌ داهات و سه‌رچاوه‌ گشتیه‌کان کردووه‌ . به‌ڵام له‌ مادده‌ی 108 ی ده‌ستووری فیدراڵدا هاتووه‌ " نه‌وت و گاز موڵکی هه‌موو گه‌لی عێراقه‌ له‌ هه‌موو پارێزگاو هه‌رێمه‌کان " که‌چی پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێم مه‌رجی ڕه‌زامه‌ندیی په‌ڕله‌مانی کوردستانی داناوه‌ بۆ هه‌ر شتێک که‌ پێوه‌ندی به‌ سامانی هه‌رێمه‌وه‌ هه‌بێت . لێره‌ ده‌قه‌که‌ی نادیاره‌ ، چوونکه‌ ڕه‌زامه‌ندی په‌ڕله‌مان لایه‌نه‌ ئیدارییه‌که‌ی ده‌گرێته‌وه‌ ، بۆیه‌ ڕاستتر وایه‌ بنووسرێت به‌ ده‌نگی ڕه‌های ئه‌ندامانی په‌ڕله‌مانی کوردستان .
3 / هاتنی به‌شێک له‌ سوپای فیدرال بۆ خاکی هه‌رێمی کوردستان ته‌نها له‌ کاتی پێویستدا ده‌بێت ، زیاد له‌وه‌ مه‌رجه‌ سه‌رۆکی هه‌رێم و په‌ڕله‌مانی کوردستان ڕه‌زامه‌نیان له‌ سه‌ر بێت ، له‌ گه‌ل دیاری کردنی ئه‌رک و فه‌رمانیان و جیگا و ماوه‌ی مانه‌وه‌یان له‌ هه‌رێمدا . ئه‌مه‌ش وه‌ک له‌ بڕگه‌ی 12 مادده‌ی 65 ی ده‌ستووری هه‌رێمدا هاتووه‌ .‌


دیاره‌ کورد مافی خۆیه‌تی وه‌ک ماران گه‌سته‌ له‌ گه‌ڵ سه‌رانی ئێستای عێراقدا ڕه‌فتار بکا ، دوای ئه‌وه‌ی ‌ لاساری و خۆ دزینه‌وه‌یان کردووه‌ به‌ ستراتیژ ، له‌مه‌دا هاو شێوه‌ی ڕژێمی له‌ناوچوون ، بۆیه‌ ده‌کرا مادده‌ی 7 ی ده‌ستووری هه‌رێم به‌ جۆرێک بنووسرایه‌ ، هه‌ر چۆن لادان له‌ سیسته‌می فیدرالی دیموکراسی و فره‌ لایه‌نی وه‌ک خاڵی سوور ناو بردووه‌ ، ئاوه‌ها لادان له‌ هه‌ر بڕگه‌ و مادده‌ی ده‌ستووری فیدراڵ ، هاوشێوه‌ی لادان بووایه‌ له‌ سیسته‌می فیدراڵی دیموکراسی... هتد ، ئه‌و ده‌مه‌ ده‌ستی به‌ستی کردنیان له‌ جێبه‌جێکردنی مادده‌ی 140 به‌ زامنێکی ده‌ستووری زینده‌به‌چاڵ ده‌کرا...
 

ماویه‌تی


Fkh.binayi@hotmail.com