په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌ئێمهلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

 

 

خوێندنه‌وه‌یه‌کی کوردانه‌ بۆ پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی کوردستان.

      

فه‌رحان خورشید حه‌مکوڵ

- به‌شی پێنجه‌م -

ده‌سه‌ڵاته‌کان.


وه‌ک ئاشکرایه‌ ده‌ستوور چواچێوه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاته‌کان داده‌نێت ، گه‌لیش سه‌رچاوه‌یه‌تی . جا به‌ باشی ده‌زانم یه‌کسه‌ر بچینه‌ ناو کرۆکی باسه‌که‌مانه‌وه‌ ، واتا هه‌ر سێ ده‌سه‌ڵاته‌کان یاسادانان ، به‌ڕێوه‌بردن ، دادوه‌ری - له‌ پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی کوردستاندا .


لقی یه‌که‌م | نێوان ده‌سه‌ڵاته‌ تایبه‌تییه‌کانی حکومه‌تی فیدرال و حکومه‌تی هه‌رێمدا
ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌تی فیدراله‌وه‌ هه‌یه‌ ، به‌و پێیه‌ی له‌ ده‌ستووری ووڵاتانی فیدراڵدا ئه‌رکی په‌یوه‌ندی یه‌ نێوده‌وڵه‌ته‌کان یا ئه‌و پرسانه‌ی که‌ په‌یوه‌ندیان به‌ پرسی سه‌روه‌ری ووڵاته‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ تایبه‌تیه‌کانی ( حێری ) حکومه‌تی فیدراله‌ ، ئه‌مه‌ش وه‌ک له‌ مادده‌ی 110 ی ده‌ستووری عێراقیدا هاتووه‌ . ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ گرنگترینیانه‌ :-


آ - له‌ بڕگه‌ی 1 مادده‌ی 110 ی ده‌ستووری فیدرالدا هاتووه‌ " ڕه‌نگڕێژکردنی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ و نوێنه‌رایه‌تی دیبلۆماسی و ئه‌نجامدانی دانوستان له‌ سه‌ر په‌یماننامه‌و ڕێکه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان و قه‌رزکردن و واژوله‌سه‌رکردنیان...................." تایبه‌تن به‌ حکومه‌تی فیدراله‌وه‌ .
به‌ڵام
به‌ بێ ڕه‌زامه‌ندی په‌ڕله‌مانی کوردستان ئه‌و په‌یمان و ڕێککه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌ کاریان پێ ناکرێت وا حکومه‌تی فیدراڵ له‌ گه‌ڵ هه‌ر ووڵاتێک یا لایه‌نێکی بیانیدا مۆری ده‌کا ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندیانی به‌ پێگه‌ یا مافه‌کانی هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌ بێت ، وه‌ک له‌ مادده‌ی 8 ی ده‌ستووری هه‌رێم دا هاتووه‌ .

ب - له‌ بڕگه‌ی 2 مادده‌ی 110 ی ده‌ستووری فیدراڵدا ، ئاسایشی نیشتمانی و مسۆگه‌ر کردنی ئاسایشی سنووره‌کانی عێراق و به‌رگریکردن لێیان ، له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ تایبه‌ته‌کانی حکومه‌تی فیدراڵه‌ .
به‌ڵام

به‌ پێ ی پڕگه‌ 12 ی مادده‌ی 65 ی ده‌ستووری هه‌رێم ، جموجۆڵی سوپای عێراقی پابه‌ند کردووه‌ به‌ ڕه‌زامه‌ندی په‌ڕله‌مانی کوردستان و سه‌رۆکی هه‌رێمه‌وه‌ . که‌واتا له‌ پاشه‌ڕۆژدا سوپای عێراق ناتوانێت به‌ بیانووی داکۆکی له‌ ئاسایشی سنووره‌کانی عێراق به‌ بێ ڕه‌زامه‌ندی نوێنه‌رانی گه‌لی کوردستان بتوانێت سنووری هه‌رێم ببه‌زێنێت.


ئه‌مانه‌ خاڵی زۆر به‌ هێزن له‌ ده‌ستووره‌که‌ و ده‌کرێت به‌ هه‌ند وه‌ربگیرێن .


لقی دووه‌م | ده‌سه‌ڵاته‌کانی نێو هه‌رێم :-


1 - ده‌سه‌ڵاته‌ هاوبه‌شه‌کان :-


به‌و پێیه‌ی هه‌ر دوو ده‌سه‌ڵات ( سه‌رۆکی هه‌رێم و په‌ڕله‌مانی کوردستان ) له‌ لایه‌ن گه‌له‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ هه‌ڵده‌بژێردرێن ، بۆیه‌ ئه‌م دوو ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ پرسه‌ چاره‌نووسساز و گرنگه‌کاندا ته‌واوکه‌ری یه‌کتر ده‌بن . ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ گرنگتریانن :-


آ / ده‌کرێت سه‌رۆکی هه‌رێم ڕه‌زامه‌ندی بنوێنێت له‌ سه‌ر ناردنی هێزه‌کانی پێشمه‌رگه‌ ( پاسه‌وانی هه‌رێم ) یان هێزه‌کانی ئاسایشی ناوخۆ بۆ ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم به‌ڵام دوای ڕه‌زامه‌نی په‌ڕله‌مانی کوردستان .ئه‌مه‌ش وه‌ک له‌ بڕگه‌ی 13 ی مادده‌ 65 دا هاتووه‌ . به‌ڵام ده‌قه‌که‌ ده‌سنیشانی نه‌کردووه‌ به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگی ئه‌ندامانی په‌ڕله‌مان یان دوو له‌ سه‌ر سێ ی ده‌نگه‌کان .


ب / پێکهێنانی وه‌زاره‌ت به‌ مه‌رسومێک له‌ لایه‌ن سه‌رۆکی هه‌رێمه‌وه‌ ده‌بێت ، ئه‌وه‌ش دوای ڕه‌زامه‌تی په‌ڕله‌مان . وه‌ک له‌ پڕگه‌ 15 ی مادده‌ 65 ی ده‌ستووری هه‌رێمدا هاتووه‌ . له‌مه‌شدا ده‌بێت بنووسرێت به‌ ده‌نگی زۆرینه‌ی په‌ڕله‌مان . به‌ڵام له‌ بڕگه‌ 5 ی مادده‌ 53 دا باس له‌ متمانه‌ دان به‌ وه‌زاره‌ت و ئه‌ندامه‌کانی ده‌کات بێ ئه‌وه‌ی باس له‌ ئالیه‌تی ئه‌و متمانه‌یه‌ بکات ، ئاماژه‌ی نه‌کردووه‌ به‌ ڕێژه‌ی ده‌نگی په‌ڕله‌مان له‌و پرسه‌دا نازانرێت به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگی په‌ڕله‌مان یا دوو له‌ سه‌ر سێ ی ده‌نگه‌کانی . که‌چی له‌ درێژه‌ی هه‌مان بڕگه‌دا ده‌ڵێ " متمانه‌وه‌ش له‌ سه‌رۆکی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران به‌ دوو له‌ سه‌ر سێی ئه‌ندامانی په‌ڕلامان و له‌ وه‌زیریش به‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های ژماره‌ی ئه‌ندامانی ده‌بێت " !!!!!!


ج / وه‌ک ئاشکرایه‌ دادگای ده‌ستووری ده‌زگایه‌کی زۆر هه‌ستیاره‌ ، به‌ تایبه‌تی له‌ پرسه‌ چاره‌نووسسازه‌کاندا ، بڕیاری سه‌لامه‌تی په‌یره‌وکردنی بڕگه‌کانی ده‌ستووری له‌ ده‌ستیدایه‌ ، جا بۆ ئه‌وه‌ی هیچ لایه‌نێک نه‌توانێت قۆرخی ئه‌و ده‌زگایه‌ بکات ، په‌سه‌نکردنی ئه‌ندامانی ئه‌و ده‌زگایه‌ بێ دوو له‌ سه‌ر سێ ی ده‌نگه‌کانی په‌ڕله‌مان ده‌بێت . دوای ئه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌ندامانه‌ له‌ لایه‌ن سه‌رۆکی هه‌رێمه‌وه‌ به‌ ڕاوێژکاری له‌ گه‌ڵ ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری ده‌پاڵێورێن . وه‌ک له‌ پڕگه‌ی 2 و 3 ی مادده‌ی 92 ده‌ستووری هه‌رێمدا هاتووه‌ . که‌واتا ده‌سنیشان کردن و په‌سه‌نکردنی ئه‌ندامانی دادگای ده‌ستووری پێویستی به‌ هه‌مانگیه‌ک هه‌یه‌ له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاته‌ باڵا و جیاوازه‌کانی هه‌رێم . به‌ڵام له‌ بڕگه‌ی 13 ی مادده‌ 54 دا که‌ باس له‌ ده‌سه‌ڵاته‌کانی په‌ڕله‌مانی کوردستان ده‌کات ده‌ڵێ " په‌سه‌نکردنی پاڵاوتنی ئه‌ندامانی دادگای ده‌ستووری هه‌رێمی کوردستان به‌ ده‌نگی زۆرینه‌ی ژماره‌ی ئه‌ندامه‌کانی " ده‌بێت . ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌کی یه‌کجار گه‌وره‌یه‌ ، به‌ واتا بڕگه‌ی 2 و 3 ی مادده‌ی 92 ی ده‌ستووری هه‌رێم دژ به‌ بڕگه‌ی 13 له‌ مادده‌ی 54 ی هه‌مان ده‌ستووره‌ ، له‌ یه‌که‌میان به‌ زۆرینه‌ی دوو له‌ سه‌ر سێ ی ئه‌ندامانی ، له‌وه‌ی دووه‌م به‌ ده‌نگی زۆرینه‌ی ژماره‌ی ئه‌ندامه‌کانی په‌ڕله‌مان !!!
د / مامه‌ڵه‌کردن له‌ گه‌ڵ باری نائاسایی دا به‌ هه‌ماهه‌نگی نێوان په‌ڕله‌مان و سه‌رۆکی هه‌رێم و سه‌روکی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران دا ده‌بێت وه‌ک له‌ بڕگه‌ی 7 و 8 له‌ مادده‌ی 65ی ده‌ستووره‌که‌دا هاتووه‌ . به‌ڵکو وه‌ک له‌ بڕگه‌ی 7 دا، ده‌سه‌ڵاتی ده‌رکردنی ئه‌و مه‌رسومانه‌ی داوه‌ به‌ سه‌رۆکی هه‌رێم که‌ هێزی یاساییان هه‌یه‌ ، ئه‌مه‌ش له‌ کاتێکدا سیسته‌می ( سیاسی ، ئاسایشی ، یا ده‌ستووری ) هه‌رێم بکه‌ونه‌ به‌ر مه‌ترسیه‌وه‌ و په‌ڕله‌مان نه‌توانێت کۆببێته‌وه‌ . به‌ڵام ئه‌و مه‌رسومانه‌ی سه‌رۆکی هه‌رێم هیچ ئاکارێکی یاسایی نابێت به‌ڵکو هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ له‌م دوو حاڵه‌ته‌ی خواره‌وه‌:-


1- ئه‌گه‌ر نه‌خرانه‌ به‌ر چاوی په‌ڕله‌مانه‌وه‌ .


2- ئه‌گه‌ر خرانه‌ به‌ر چاوی په‌ڕله‌مانه‌وه‌و ئه‌میش په‌سه‌ندی نه‌کردن .


ماویه‌تی


fkh.binayi@hotmail.com